NCERT Dancing Girl Statue: સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિની સૌથી પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક ધરોહરોમાંની એક ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ (નર્તકીની મૂર્તિ) ની મૂર્તિને લઈને શરૂ થયેલા વિવાદ વચ્ચે એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક અનુસંધાન અને તાલીમ પરિષદ (NCERT) ના પુસ્તકમાં મૂર્તિનું મૂળ સ્વરૂપ જ પ્રકાશિત કરવામાં આવશે. NCERT એ તેના ધોરણ ૯ ના નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં મોહેંજોદડોની પ્રખ્યાત ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ (નર્તકીની મૂર્તિ) ની તસવીરમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારને પાછો ખેંચવાનો નિર્ણય લીધો છે.
સૂત્રોનું કહેવું છે કે મંગળવાર સુધી પુસ્તકની સોફ્ટ કોપીમાં આ ફેરફાર થઈ જશે. ડિજિટલ સ્વરૂપમાં પુસ્તકમાં ડાન્સિંગ ગર્લનું મૂળ સ્વરૂપ જ જોવા મળશે. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના મોહેંજોદડોમાંથી મળેલી ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ પ્રતિમા લગભગ ચાર હજાર વર્ષ જૂની માનવામાં આવે છે. આ કાંસામાંથી નિર્મિત એક નાની મૂર્તિ છે, જે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. ઈતિહાસ અને પુરાતત્વ સાથે જોડાયેલા પુસ્તકોમાં તેને અવારનવાર મૂળ સ્વરૂપમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.
‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ ને લઈને કેમ વિવાદ થઈ રહ્યો હતો?
NCERT ના ૯ મા ધોરણના કલા શિક્ષણના નવા પુસ્તક ‘મધુરીમા’ ના પહેલા પ્રકરણ ‘કલાનો ઇતિહાસ’ માં મૂર્તિની તસવીરને પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી.
નવા પુસ્તકમાં પ્રકાશિત તસવીરમાં પ્રતિમાના ધડ (ટોર્સો) વાળા ભાગને છાયાંકિત અથવા ઢંકાયેલો બતાવવામાં આવ્યો હતો, જેને લઈને સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.
તસવીરમાં મૂર્તિના ધડને ખભાની નીચે સુધી એવી રીતે ઢાંકવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી તેની શારીરિક બનાવટ જ ગાયબ થઈ ગઈ હતી. એવું લાગતું હતું કે મૂર્તિને કપડાં પહેરાવવામાં આવ્યા હોય.
મૂર્તિની તસવીરમાં થયેલા ફેરફારને લઈને વિવાદ એટલા માટે પણ વધી ગયો, કારણ કે ૨૫ વર્ષોથી તેને આવી જ રીતે છાપવામાં આવતું હતું.
મૂર્તિની તસવીરને લઈને શરૂ થયેલા વિવાદ પછી NCERT એ આ ફેરફારની સમીક્ષા માટે મામલો કલા શિક્ષણ વિભાગ અને પાઠ્યપુસ્તક વિકાસ સમિતિને મોકલ્યો હતો.
નિષ્ણાતોએ કહ્યું કે જ્યાં સુધી આ કોઈ અધૂરી કલાકૃતિના સંભવિત પુનર્નિર્માણને બતાવવા માટે સ્પષ્ટપણે ન કરવામાં આવ્યું હોય, ત્યાં સુધી આવી તસવીરમાં ફેરફાર કરવો એ એક નકલી કલાકૃતિ બનાવવા જેવું છે. પ્રકરણમાં ડાન્સિંગ ગર્લને મોહેંજોદડોમાંથી પ્રાપ્ત લગભગ ૨૬૦૦ ઈસા પૂર્વેની કાંસ્ય પ્રતિમા જણાવવામાં આવી છે.
ઢંકાયેલી તસવીરને મૌલિક તસવીર સાથે રિપ્લેસ કરવામાં આવશે: સૂત્ર
ત્યાં જ, સૂત્રોનું કહેવું છે કે એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે નવા પુસ્તકોમાં વાસ્તવિક એટલે કે મૌલિક તસવીર જ જોવા મળશે. તસવીરમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારને મૌલિક સ્વરૂપથી જ રિપ્લેસ કરવામાં આવશે. મોહેંજોદડોમાં ખોદકામ દરમિયાન મળેલી હજારો વર્ષ જૂની મૂર્તિ ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ ને હડપ્પા કલાનો એક ઉત્તમ નમૂનો માનવામાં આવે છે. સૂત્રોનું કહેવું છે કે સોફ્ટ કોપીમાં તેને મંગળવાર સુધી બદલી દેવામાં આવશે.
સૂત્ર એ પણ જણાવે છે કે અત્યારે આ પુસ્તક ખૂબ જ મર્યાદિત માત્રામાં સર્ક્યુલેટ થયું છે. અત્યારે બજારમાં વેચાણ માટે આ પુસ્તકનું આવવું બાકી છે. હવે જલ્દી જ આ ફેરફાર કરી તેને જાહેર કરી દેવામાં આવશે. ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ ની આ મૂર્તિની ઊંચાઈ લગભગ ચાર ઈંચ છે. હાલમાં આ મૂર્તિ નવી દિલ્હીના નેશનલ મ્યુઝિયમ (રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય) માં સુરક્ષિત રાખેલી છે, જે હડપ્પા સભ્યતાના ઉન્નત ધાતુ વિજ્ઞાનનું પ્રતીક છે.
તાજેતરના મહિનાઓમાં NCERT સાથે જોડાયેલો આ પાઠ્યપુસ્તક સંબંધિત બીજો વિવાદ છે. આ વર્ષે ફેબ્રુઆરી-માર્ચમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ૮ મા ધોરણના સામાજિક વિજ્ઞાનના પુસ્તકના એક પ્રકરણને લઈને પોતાની મેળે નોંધ લીધી હતી, તે પ્રકરણમાં ન્યાયપાલિકામાં ભ્રષ્ટાચાર અને કેસોના પેન્ડિંગ હોવા જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે પુસ્તકને પાછું મંગાવવાનો અને તેની કોપીઓને સર્ક્યુલેશનમાંથી હટાવવાનો આદેશ આપ્યો. હવે આ પુસ્તક પણ જૂનમાં જ મળવા લાગશે.
