Civil Judge Exam 2026: તમને યાદ હશે કે વર્ષ 2025માં મે મહિનામાં સુપ્રીમ કોર્ટે એક નિર્ણયમાં નિયમ બનાવ્યો હતો કે સિવિલ જજ (જુનિયર ડિવિઝન)ની પરીક્ષામાં બેસવા માટે ઉમેદવારો પાસે વકીલ તરીકે ઓછામાં ઓછા 3 વર્ષની વકાલતનો અનુભવ હોવો જરૂરી છે. ત્યારથી આવા કડક નિયમોને લઈને કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ થોડા નિરાશ હતા. હવે સુપ્રીમ કોર્ટે ન્યાયિક સેવામાં જવાની તૈયારી કરી રહેલા કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ અને યુવા વકીલોને મોટી રાહત આપી છે.
કોર્ટે 2025માં નક્કી કરવામાં આવેલી ઓછામાં ઓછી 3 વર્ષની પ્રેક્ટિસની શરતને સંપૂર્ણપણે જાળવી રાખવાને બદલે તેમાં સુધારો કરીને 1 વર્ષની પૂર્વ કાનૂની પ્રેક્ટિસનું માળખું નક્કી કર્યું છે. આ સાથે પસંદ થયેલા ઉમેદવારોએ 1 વર્ષની જ્યુડિશિયલ એકેડેમી ટ્રેનિંગ અને 1 વર્ષની લીગલ ક્લર્કશિપ કરવી પડશે. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નવો આદેશ મે 2025ના જૂના નિર્ણયને પડકારતી અનેક પુનર્વિચાર અરજીઓ પર આવ્યો છે.
આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટનો 2025માં શું નિર્ણય હતો?
- મે 2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઓલ ઇન્ડિયા જજિસ એસોસિયેશન વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા મામલામાં સિવિલ જજ (જુનિયર ડિવિઝન)ની સીધી ભરતી માટે ઓછામાં ઓછી 3 વર્ષની પ્રેક્ટિસ ફરજિયાત કરી હતી. આથી કાયદાના સ્નાતકો માટે સીધી ન્યાયિક સેવા પરીક્ષામાં પ્રવેશનો માર્ગ બદલાઈ ગયો હતો.
- 2025ના નિર્ણયમાં કોર્ટે એ પણ નિર્દેશ આપ્યો હતો કે ઉમેદવારની પ્રેક્ટિસની અવધિની ગણતરી સંબંધિત રાજ્યોની બાર કાઉન્સિલમાં પ્રોવિઝનલ એનરોલમેન્ટની તારીખથી કરવામાં આવશે. સાથે જ લૉ ક્લર્ક તરીકે મેળવેલા અનુભવને પણ નક્કી કરેલી શરતો હેઠળ લૉ પ્રેક્ટિસની અવધિમાં ગણવાની વાત કહેવામાં આવી હતી.
- જ્યારે આ નિર્ણય આવ્યો ત્યારે કાયદાના સ્નાતકોમાં નિરાશા જોવા મળી હતી. ત્યાર બાદ આ નિર્ણય વિરુદ્ધ પુનર્વિચાર અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ જ અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટે હવે પોતાની અગાઉની વ્યવસ્થામાં સુધારો કર્યો છે.
કોર્ટે પ્રેક્ટિકલ લીગલ અનુભવની જરૂરિયાત સમાપ્ત કરી નથી. તેના બદલે તેને બે ભાગમાં વહેંચીને પસંદગી બાદ જ્યુડિશિયલ ટ્રેનિંગ અને લૉ ક્લર્ક તરીકેના અનુભવને મહત્વ આપ્યું છે. એટલે કે નવા મોડેલમાં કોર્ટે સંતુલન બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે નવા સ્નાતકો માટે પ્રવેશનો માર્ગ સરળ બને, પરંતુ ન્યાયિક પદ સંભાળતા પહેલાં પૂરતી વ્યવહારિક તાલીમ પણ મળે.
સુપ્રીમ કોર્ટે નવા નિર્ણયમાં શું વ્યવસ્થા આપી છે
- આ મામલા સાથે જોડાયેલી પુનર્વિચાર અરજીઓ CJI સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ એ જી મસીહ અને જસ્ટિસ વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે સાંભળી હતી. જે નિર્ણય આવ્યો તેમાં CJI સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ એ જી મસીહ અને જસ્ટિસ વિનોદ ચંદ્રન બહુમતીમાં હતા. નિર્ણય સાથે જસ્ટિસ વિનોદ ચંદ્રને અસહમતિ વ્યક્ત કરી.
- કોર્ટના નવા નિર્ણયમાં મુખ્ય ફેરફાર એ છે કે સિવિલ જજ (જુનિયર ડિવિઝન)ની ભરતી માટે પૂર્વ કાનૂની પ્રેક્ટિસની જરૂરિયાત 3 વર્ષથી ઘટાડીને 1 વર્ષ કરવામાં આવી છે.
- નવા કાયદાના સ્નાતકો માટે 31 માર્ચ 2027 સુધી જાહેર થનારી પાત્ર ભરતીમાં ઉમેદવારોએ 3 વર્ષની પૂર્વ પ્રેક્ટિસ પૂર્ણ કરવાની જરૂર રહેશે નહીં. કોર્ટે આ સંક્રમણ અવધિના ઉમેદવારોને અરજીના હેતુ માટે એક વર્ષની સક્રિય લૉ પ્રેક્ટિસને પૂર્ણ માનવાની વ્યવસ્થા કરી છે. પસંદગી થયા બાદ તેમને 1 વર્ષની જ્યુડિશિયલ એકેડેમી ટ્રેનિંગ અને 1 વર્ષની ક્લર્કશિપ, 6 મહિના ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ હેઠળ તથા 6 મહિના HC જજ સાથે જોડાઈને કરવી પડશે.
- એપ્રિલ 2027 બાદ યોજાનારી જ્યુડિશિયલ સર્વિસ પરીક્ષાની નોટિફિકેશન માટે કહેવામાં આવ્યું છે કે ઉમેદવારો પાસે એક વર્ષની લૉ પ્રેક્ટિસ હોવી જોઈએ. પસંદગી થયા બાદ તેમને 1 વર્ષની જ્યુડિશિયલ એકેડેમી ટ્રેનિંગ અને 1 વર્ષની ક્લર્કશિપ, 6 મહિના ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ હેઠળ તથા 6 મહિના HC જજ સાથે જોડાઈને કરવી પડશે.
શું ટ્રેનિંગ અને ક્લર્કશિપ દરમિયાન સીધા જજની જેમ કામ થશે?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો નહીં. જજ તરીકે પસંદગી થયા બાદ તાલીમાર્થીને તાલીમાર્થી ન્યાયિક અધિકારી તરીકે રાખવામાં આવશે. તેનો અર્થ એ છે કે પસંદગી પોતે જ તેમને તાત્કાલિક સ્વતંત્ર ન્યાયિક સત્તા આપતી નથી. પહેલાં નિર્ધારિત ટ્રેનિંગ અને ક્લર્કશિપ પૂર્ણ કરવી પડશે. લૉ ક્લર્કશિપ પૂર્ણ થયા બાદ સંબંધિત હાઇ કોર્ટના સુપરવિઝિંગ જજને તાલીમાર્થીની પ્રગતિ અને યોગ્યતા અંગે તર્કપૂર્ણ મૂલ્યાંકન રિપોર્ટ આપવો પડશે. આથી ભરતી પ્રક્રિયામાં માત્ર લેખિત પરીક્ષા અને ઇન્ટરવ્યૂના બદલે વ્યવહારિક પ્રદર્શનને પણ મહત્વ મળશે.
નવા નિયમોની સિવિલ જજ પરીક્ષાના ઉમેદવારો પર અસર
આ નિર્ણયની સૌથી તાત્કાલિક અસર એવા નવા કાયદાના સ્નાતકો પર પડશે, જેઓ જ્યુડિશિયલ સર્વિસની તૈયારી કરી રહ્યા છે. 2025ના નિર્ણય બાદ તેમને ત્રણ વર્ષની લૉ પ્રેક્ટિસ પૂર્ણ કરવા માટે લાંબી રાહ જોવી પડી શકે તેમ હતી. હવે સંક્રમણ અવધિમાં તેમને સંપૂર્ણ સમયગાળાની રાહ જોયા વિના ભરતી પ્રક્રિયામાં સામેલ થવાનો માર્ગ મળશે. બીજી તરફ, એવું કહેવું પણ યોગ્ય નહીં હોય કે સુપ્રીમ કોર્ટે લૉના વાસ્તવિક અનુભવની જરૂરિયાત સમાપ્ત કરી દીધી છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય કાયદાના સ્નાતકો સાથે ભારતની ન્યાયિક વ્યવસ્થા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
