Supreme Court JPC Meeting: ‘એક દેશ એક ચૂંટણી’ પેનલ અને સુપ્રીમ કોર્ટના જજોની પ્રસ્તાવિત બેઠકને લઈને વિવાદ બાદ કાર્યક્રમ રદ કરી દેવામાં આવ્યો છે. આ પહેલાં દિવસ દરમિયાન સિનિયર એડવોકેટ કપિલ સિબ્બલે એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને એક દેશ એક ચૂંટણી પર JPCની CJI અને અન્ય જજોની સાથે અનૌપચારિક ચર્ચાની દરખાસ્તની ટીકા કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે આ કાર્યપાલિકા અને ન્યાયપાલિકા વચ્ચે સત્તાના વિભાજનનું ઉલ્લંઘન છે અને દેશના ઇતિહાસમાં આવી બેઠક ક્યારેય થઈ નથી. આ પછી મોડી સાંજે સૂત્રોના હવાલાથી અહેવાલ આવ્યો કે સુપ્રીમ કોર્ટે દરખાસ્ત ઠુકરાવી દીધી છે. આ દરમિયાન ‘એક દેશ એક ચૂંટણી’ પેનલે પણ 6 ઓક્ટોબરે CJI અને સુપ્રીમ કોર્ટના અન્ય જજોની સાથે ‘અનૌપચારિક ચર્ચા’નો કાર્યક્રમ રદ કરી દીધો.
લોકસભા સચિવાલયે ગુરુવારે સાંજે ‘એક દેશ, એક ચૂંટણી’ એટલે કે લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજવાની દરખાસ્ત પર વિચાર કરી રહેલી સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ એટલે કે JPCના સભ્યોને જણાવ્યું કે 6 ઓક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટની પ્રસ્તાવિત ‘લોકલ સ્ટડી વિઝિટ’ રદ કરી દેવામાં આવી છે.
સમિતિના અધ્યક્ષ અને BJP સાંસદ પી.પી. ચૌધરીએ કહ્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ જવાનો હેતુ વિધેયક પર ચર્ચા કરવાનો નહોતો, પરંતુ સભ્યોને અદાલતની કાર્યપ્રણાલી અને તેની લાઇબ્રેરીથી પરિચિત કરાવવાનો હતો.
JPCનો શું કાર્યક્રમ હતો?
‘એક દેશ, એક ચૂંટણી’ સાથે જોડાયેલા વિધેયકોની તપાસ કરી રહેલી 39 સભ્યોની સંયુક્ત સંસદીય સમિતિએ 6 ઓક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટની મુલાકાતનો કાર્યક્રમ બનાવ્યો હતો. કેટલાક દિવસ પહેલાં સભ્યોને મોકલવામાં આવેલા કાર્યક્રમમાં તેનો હેતુ જણાવવામાં આવ્યો હતો- ‘એકસાથે ચૂંટણીના મુદ્દા પર ભારતના માનનીય મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને સુપ્રીમ કોર્ટના અન્ય માનનીય જજોની સાથે અનૌપચારિક ચર્ચા.’ જોકે, ગુરુવારે સાંજે લોકસભા સચિવાલયે સમિતિના સભ્યોને સંદેશ મોકલીને જણાવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટની ‘લોકલ સ્ટડી વિઝિટ’ રદ કરી દેવામાં આવી છે. આ સૂચનામાં કાર્યક્રમ રદ કરવાનું કોઈ કારણ જણાવવામાં આવ્યું નથી.
સમિતિના અધ્યક્ષ પી.પી. ચૌધરીએ ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ સાથે વાતચીતમાં કહ્યું કે મુલાકાતનો હેતુ વિધેયક પર ચર્ચા કરવાનો નહોતો. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, સમિતિના કેટલાક સભ્યો અગાઉ ક્યારેય સુપ્રીમ કોર્ટ ગયા ન હતા. તેથી તેમને અદાલત, તેની કાર્યપ્રણાલી અને લાઇબ્રેરીથી પરિચિત કરાવવા માટે આ મુલાકાતનો કાર્યક્રમ બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેમણે એ પણ કહ્યું કે અન્ય કાર્યક્રમ નક્કી હોવાના કારણે મુલાકાત હાલ પૂરતી મુલતવી રાખવામાં આવી છે.
લાઇવ લૉએ સૂત્રોના હવાલાથી સમાચાર આપ્યા છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે સમિતિની દરખાસ્ત સ્વીકારી નથી. ત્યારબાદ બેઠક રદ થવાની માહિતી સામે આવી.
કપિલ સિબ્બલે વ્યક્ત કરી હતી આપત્તિ
આ બેઠકની દરખાસ્ત પર વરિષ્ઠ વકીલ અને રાજ્યસભા સાંસદ કપિલ સિબ્બલે સખત આપત્તિ વ્યક્ત કરી હતી. બેઠક રદ થાય તે પહેલાં ગુરુવારે દિવસ દરમિયાન કપિલ સિબ્બલે પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરીને આ દરખાસ્ત પર સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે સંસદ કાયદો બનાવે છે અને સુપ્રીમ કોર્ટ એ નક્કી કરે છે કે કાયદો બંધારણ અનુસાર છે કે નહીં. આવી સ્થિતિમાં કોઈ સંસદીય સમિતિનું સુપ્રીમ કોર્ટ જઈને જજોની સાથે પ્રસ્તાવિત કાયદા પર અનૌપચારિક ચર્ચા કરવી સંસ્થાઓની ભૂમિકાઓ વચ્ચે દોરવામાં આવેલી રેખાને અસર કરી શકે છે.
My Press Conference On the Joint Parliamentary Committee meeting the Judges of Supreme Court on the One Nation One Election proposed Bill
Full PC link 👇https://t.co/ezZMBAaQx1 pic.twitter.com/dwHDoaKSsw
— Kapil Sibal (@KapilSibal) October 1, 2026
સિબ્બલે કહ્યું કે દેશના ઇતિહાસમાં તેમણે આવી બેઠક વિશે ક્યારેય સાંભળ્યું નથી, જેમાં સંસદીય સમિતિ સુપ્રીમ કોર્ટના જજોને મળીને તેમને એ જણાવે કે પ્રસ્તાવિત કાયદો શું છે અને તેનો હેતુ શું છે.
તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો કે જો સંસદમાંથી પસાર થયા બાદ આ કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર તરીકે આવે છે તો જજોની સાથે અગાઉ થયેલી ચર્ચા ન્યાયિક પ્રક્રિયાને લઈને સવાલો ઊભા કરી શકે છે. સિબ્બલની દલીલનો મુખ્ય આધાર એ હતો કે વિધાનમંડળ અને ન્યાયપાલિકાની બંધારણીય ભૂમિકાઓ અલગ-અલગ છે. સંસદ કાયદો બનાવવા અને તેના પર ચર્ચા કરવા માટે જવાબદાર છે, જ્યારે અદાલતનું કામ કાયદાની બંધારણીય વૈધતાની સમીક્ષા કરવાનું છે.
વિપક્ષી સાંસદો પણ પાછળ હટી ગયા હતા
મીડિયા અહેવાલોમાં સૂત્રોના હવાલાથી કહેવામાં આવ્યું છે કે સમિતિના કેટલાક વિપક્ષી સાંસદોએ 6 ઓક્ટોબરના કાર્યક્રમમાં સામેલ થવામાં અસમર્થતા વ્યક્ત કરી હતી. તેનું કારણ એ હતું કે INDIA ગઠબંધનના સાંસદોએ એ જ દિવસે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ પ્રદર્શનનો કાર્યક્રમ નક્કી કર્યો છે.
વિપક્ષી પક્ષોનું આ પ્રદર્શન ચૂંટણી પંચ અને મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIR સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓને લઈને પ્રસ્તાવિત છે.
કયા વિધેયકોની તપાસ કરી રહી છે JPC?
સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ બે વિધેયકોની તપાસ કરી રહી છે- બંધારણ (129મો સુધારો) વિધેયક, 2024 અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કાયદો (સુધારો) વિધેયક, 2024. આ વિધેયકોનો હેતુ લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓની ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજવા માટે બંધારણીય અને કાનૂની માળખું તૈયાર કરવાનો છે.
સમિતિની અધ્યક્ષતા BJP સાંસદ અને પૂર્વ કેન્દ્રીય કાયદા રાજ્યમંત્રી પી.પી. ચૌધરી કરી રહ્યા છે. આ સમિતિ રાજકીય પક્ષો, સાંસદો, ધારાસભ્યો, બંધારણીય નિષ્ણાતો અને અન્ય સંબંધિત પક્ષો સાથે વિચાર-વિમર્શ કરી રહી છે. આ પહેલાં સમિતિ પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશો, સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ જજો અને કાયદા નિષ્ણાતો પાસેથી પણ અભિપ્રાય લઈ ચૂકી છે.
પૂર્વ CJIએ શું કહ્યું હતું?
સમિતિ સમક્ષ પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ યુ.યુ. લલિત, રંજન ગોગોઈ, જે.એસ. ખેહર અને ડી.વાય. ચંદ્રચૂડ સહિત અનેક પૂર્વ CJI પોતાનો અભિપ્રાય રજૂ કરી ચૂક્યા છે. ફેબ્રુઆરી 2025માં સમિતિ સમક્ષ હાજર થયેલા પૂર્વ CJI યુ.યુ. લલિતે કથિત રીતે વિધાનસભાનો કાર્યકાળ ઘણો ઓછો કરવામાં આવવાથી ઊભા થનારા બંધારણીય પડકારો તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. તેમણે એકસાથે ચૂંટણી લાગુ કરવાની પ્રક્રિયાને તબક્કાવાર રીતે આગળ વધારવાનું સૂચન પણ કર્યું હતું.
જુલાઈ 2025માં પૂર્વ CJI જે.એસ. ખેહર અને ડી.વાય. ચંદ્રચૂડે કથિત રીતે કહ્યું હતું કે માત્ર એકસાથે ચૂંટણી યોજવાનો વિચાર પોતાના આપમાં બંધારણના મૂળ માળખાનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી. જોકે, તેમણે વિધેયકની કેટલીક જોગવાઈઓ પર બંધારણીય સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમાં ખાસ કરીને ચૂંટણી પંચને પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવી રહેલી સત્તાઓ સાથે જોડાયેલી જોગવાઈઓ સામેલ હતી.
‘એક દેશ, એક ચૂંટણી’ વિધેયકમાં શું દરખાસ્ત છે?
પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદની અધ્યક્ષતાવાળી ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિની ભલામણો બાદ કેન્દ્ર સરકારે એકસાથે ચૂંટણી યોજવા સાથે જોડાયેલા વિધેયકો રજૂ કર્યા હતા. બંધારણ સુધારા વિધેયકમાં નવો અનુચ્છેદ 82A ઉમેરવાની દરખાસ્ત છે. તેના હેઠળ એક નિર્ધારિત તારીખ બાદ રચાનારી રાજ્ય વિધાનસભાઓના કાર્યકાળને લોકસભાના કાર્યકાળ સાથે જોડવાની વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવશે.
આ દરખાસ્તનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે જો લોકસભા અથવા કોઈ રાજ્ય વિધાનસભાનો કાર્યકાળ પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં સમાપ્ત થઈ જાય છે તો ત્યારબાદ ચૂંટાયેલી નવી સરકાર અથવા ગૃહનો કાર્યકાળ પણ સામાન્ય પાંચ વર્ષને બદલે અગાઉના સમયગાળાના બાકી રહેલા સમય સુધી જ રહેશે. આ રીતે લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓને એક સામાન્ય ચૂંટણી ચક્રમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
BJPનો તર્ક
BJP અને કેન્દ્ર સરકાર એકસાથે ચૂંટણી યોજવાના પક્ષમાં આ તર્ક આપતા રહ્યા છે કે દેશમાં વારંવાર ચૂંટણી યોજાવાથી સરકારી તિજોરી પર મોટો ખર્ચ થાય છે. આ ઉપરાંત, અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ચૂંટણી યોજાય ત્યારે વારંવાર આદર્શ આચારસંહિતા લાગુ થાય છે, જેના કારણે સરકારી યોજનાઓ અને વહીવટી નિર્ણયો પર અસર પડી શકે છે. ચૂંટણી દરમિયાન રાજકીય પક્ષો અને સરકારી તંત્રનો મોટો હિસ્સો ચૂંટણીલક્ષી પ્રવૃત્તિઓમાં લાગી જાય છે. સરકારનું કહેવું છે કે એકસાથે ચૂંટણી યોજાવાથી આ સમસ્યાઓને ઘટાડી શકાય છે.
વિપક્ષની ચિંતા
અનેક વિપક્ષી પક્ષોએ આ દરખાસ્તનો વિરોધ કર્યો છે. તેમની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે એકસાથે ચૂંટણી યોજવા માટે રાજ્ય વિધાનસભાઓના કાર્યકાળમાં ફેરફાર કરવો પડી શકે છે. જો કોઈ રાજ્યની વિધાનસભાનો કાર્યકાળ લોકસભાના ચૂંટણી ચક્ર સાથે જોડવા માટે ઓછો કરવામાં આવે છે તો સવાલ ઊભો થાય છે કે શું તેનાથી રાજ્યના મતદારોના જનાદેશ અને સંઘીય વ્યવસ્થા પર અસર પડશે?
વિપક્ષી પક્ષોએ એ પણ સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થા સંસદીય લોકશાહી અને રાજ્યોની રાજકીય સ્વાયત્તતાને કઈ રીતે અસર કરશે. આ જ તે બંધારણીય સવાલો છે જેના પર વિધેયકની તપાસ દરમિયાન ચર્ચા થઈ રહી છે અને જેની ન્યાયિક સમીક્ષા ભવિષ્યમાં શક્ય છે.
