SC Certificate Mothers Caste: સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાન્તએ આ પદ સંભાળ્યા પછી પહેલીવાર જાતિ સાથે જોડાયેલો એક દુર્લભ નિર્ણય આપ્યો. એક નાની બાળકીના શિક્ષણને સરળ બનાવવાના ઉદ્દેશ્યથી એક દુર્લભ નિર્ણયમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે તેની માતાની ‘આદિ દ્રવિડ’ જાતિના આધારે અનુસૂચિત જાતિ (SC) પ્રમાણપત્ર જારી કરવાને મંજૂરી આપી દીધી, જેની માતાના લગ્ન એક બિન-અનુસૂચિત જાતિના વ્યક્તિ સાથે થયા છે. જોકે, બાળકને તેના પિતાની જાતિ વારસામાં મળવાના નિયમને પડકારતી ઘણી અરજીઓ પર હજી નિર્ણય આવવાનો બાકી છે. માનવામાં આવી રહ્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી એક નવી ચર્ચા છંછેડાઈ શકે છે.
CJI સૂર્યકાન્તની પીઠે કહ્યું – કાયદાનો સવાલ ખુલ્લો છે
મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાન્ત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીની પીઠે મદ્રાસ હાઈકોર્ટના તે આદેશને પડકારવાથી ઇનકાર કરી દીધો જેમાં પુડુચેરીની બાળકીને અનુસૂચિત જાતિ પ્રમાણપત્ર આપવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો. આ આધાર પર કે આ પ્રમાણપત્ર વિના તેનું શૈક્ષણિક જીવન પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
પીઠે કહ્યું: “અમે કાયદાના સવાલને ખુલ્લો રાખી રહ્યા છીએ.”
CJI બોલ્યા: માની જાતિના આધારે જાતિ પ્રમાણપત્ર કેમ નહીં?
CJI સૂર્યકાન્તે કહ્યું: “બદલતા સમયની સાથે માતાની જાતિના આધારે જાતિ પ્રમાણપત્ર કેમ નહી જારી થવું જોઈએ?”
આનો અર્થ એ થશે કે કોઈ અનુસૂચિત જાતિની મહિલાના ઉચ્ચ જાતિના પુરુષ સાથેના લગ્નથી જન્મેલા અને ઉચ્ચ જાતિના પારિવારિક માહોલમાં ઉછરેલા બાળકો પણ અનુસૂચિત જાતિ પ્રમાણપત્રના હકદાર હશે.
માતાએ કોર્ટને શું અપીલ કરી હતી?
એક સમાચાર અનુસાર, માતાએ તહસીલદારને વિનંતી કરી હતી કે તેના ત્રણ બાળકો (બે દીકરીઓ અને એક દીકરા) ને તેના જાતિ પ્રમાણપત્રના આધારે અનુસૂચિત જાતિ પ્રમાણપત્ર પ્રદાન કરવામાં આવે, કારણ કે તેનો પતિ લગ્ન પછી તેના માતા-પિતાના ઘરમાં જ રહી રહ્યો હતો. પોતાની અરજીમાં તેણે દલીલ કરી હતી કે તેના માતા-પિતા અને દાદા-દાદી હિંદુ આદિ દ્રવિડ સમુદાયના હતા.
હાલમાં બાળકોની જાતિ નક્કી કરવાનો નિયમ શું છે?
૫ માર્ચ, ૧૯૬૪ અને ૧૭ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૨ ના રાષ્ટ્રપતિના અધિસૂચનાઓને કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના નિર્દેશો સાથે વાંચવામાં આવે તો તે કહે છે કે જાતિ પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે કોઈ વ્યક્તિની પાત્રતા મુખ્યત્વે તેના પિતાની જાતિની સાથે-સાથે રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના અધિકાર ક્ષેત્રમાં તેની રહેણાંક સ્થિતિ પર આધારિત છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું જૂનું વલણ: સુપ્રીમ કોર્ટે પહેલાં પિતાની જાતિને નિર્ણાયક પરિબળ માન્યું હતું. ‘પુનીત રાય વિ. દિનેશ ચૌધરી’ [(2003) 8 SCC 204] કેસમાં, કોર્ટે કહ્યું હતું કે કોઈ વ્યક્તિની જાતિના નિર્ધારણ માટે નિર્ણાયક પરિબળ પ્રથાગત હિંદુ કાયદા અનુસાર પિતાની જાતિ હશે અને તેઓ પોતાની જાતિ પિતા પાસેથી વારસામાં મેળવશે, ન કે માતા પાસેથી.
૨૦૧૨ માં સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય
૨૦૧૨ માં ‘રમેશભાઈ દાભાઈ નાયકા વિ. ગુજરાત’ કેસમાં આપેલા નિર્ણયમાં, સર્વોચ્ચ અદાલતની બે સભ્યોની પીઠે ચુકાદો આપ્યો હતો:
લગ્નની અસર: આંતરજાતીય લગ્ન અથવા આદિવાસી અને બિન-આદિવાસી વચ્ચેના લગ્નથી જન્મેલા વ્યક્તિની જાતિનું નિર્ધારણ કેસના તથ્યોની સંપૂર્ણ અવગણના કરીને કરી શકાતું નથી.
ઉછેરનો આધાર: પીઠે કહ્યું કે આંતરજાતીય લગ્નમાં, એ અનુમાન કરી શકાય છે કે બાળકની જાતિ પિતાની છે. જો પિતા અગ્રણી જાતિના હોય તો આ અનુમાન વધુ મજબૂત થાય છે.
સાબિતીનો હક: જોકે, આ અનુમાન અકાટ્ય નથી. બાળક માટે એ સાબિતી રજૂ કરવા માટે ખુલ્લું છે કે તેનો ઉછેર તેની માતાએ કર્યો હતો, જે SC/ST માંથી હતી. અને અગ્રણી જાતિના પિતાનો પુત્ર હોવા છતાં, તેને જીવનમાં કોઈ લાભકારી શરૂઆત મળી નહોતી, પણ તેનાથી વિપરીત તેને તે સમુદાયના અન્ય કોઈ સભ્યની જેમ જ અભાવ, અપમાન અને વિકલાંગતાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમાંથી તેની માતા સંબંધિત હતી.
તલાક પછી પણ SCની ઓળખ
આ પહેલાં ડિસેમ્બર, ૨૦૨૪ માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક બિન-દલિત મહિલા અને દલિત પુરુષનું લગ્ન રદ્દ કરી દીધું હતું. કોર્ટે બાળકોને અનુસૂચિત જાતિ પ્રમાણપત્ર અપાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
છ વર્ષથી અલગ રહી રહેલા દંપતીને તલાક આપવામાં આવ્યો. બાળકો માતા સાથે રહેશે અને પિતા બાળકોના શિક્ષણનો ખર્ચ ઉઠાવશે.
શીર્ષ અદાલતે આ કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે બિન-દલિત મહિલાને ભલે લગ્નના આધારે SC નો દરજ્જો ન મળી શકે, પરંતુ SC પિતાથી જન્મેલા તેના બંને બાળકોને તલાક પછી પણ SC નો દરજ્જો મળશે.
ધર્માંતરણથી જાતિગત ઓળખનો અંત
સુપ્રીમ કોર્ટે નવેમ્બર, ૨૦૨૪ માં એક અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે કોઈ અન્ય ધર્મમાં ધર્માંતરણ કરવાથી જાતિગત ઓળખ સમાપ્ત થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને ફરીથી પ્રાપ્ત કરવા માટે પુનઃ ધર્માંતરણને વિશ્વસનીય પુરાવાઓ સાથે સાબિત કરવું જોઈએ. કોર્ટે અનુસૂચિત જાતિ સમુદાયનું પ્રમાણપત્ર જારી કરવાની અરજદારની અરજીને ફગાવી દીધી હતી, જે પુડુચેરીના વલ્લુવન જાતિની હતી.
