Banking KYC Security Trends: અખબારો કે ન્યૂઝ પોર્ટલ પર તમે અવારનવાર બેંક ફ્રોડ (Bank Fraud) ના સમાચાર વાંચતા હશો. લોકો સાથે ઓનલાઇન છેતરપિંડી કરીને મિનિટોમાં લાખો-કરોડો રૂપિયા ટ્રાન્સફર કરી લેવામાં આવે છે. આવી ઠગાઈમાં ‘મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ’ (Mule Accounts) નો ઉપયોગ થાય છે. આવી ઘટનાઓ પરથી પાઠ શીખીને હવે બેંકો ડિજિટલ ખાતા ખોલવા માટે ઈ-કેવાયસી (eKYC) ને બદલે વિડિયો-કેવાયસી (Video KYC) ને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.
ખાતું ખોલાવવું સરળ છે પણ…
જોકે સરકાર તરફથી બેંકોને એવી છૂટ છે કે તેઓ માત્ર આધાર અને પાન કાર્ડની વિગતો લઈને ડિજિટલ બચત ખાતા ખોલી શકે. પરંતુ, આવા ખાતામાં એક લાખ રૂપિયા સુધીની જ જમા રાશિની મર્યાદા હોય છે. સાથે જ, આ ખાતાઓને એક વર્ષની અંદર સંપૂર્ણ રીતે કેવાયસી (KYC) વાળા ખાતાઓમાં બદલવા પડે છે. વિતેલી ૧૨ ડિસેમ્બરના રોજ આવેલા એક રિપોર્ટ મુજબ, એચડીએફસી બેંક (HDFC Bank), ભારતીય સ્ટેટ બેંક (SBI), આઈસીઆઈસીઆઈ બેંક (ICICI Bank) જેવી મોટી બેંકો ગ્રાહકોને હવે શાખાઓમાં જઈને વ્યક્તિગત ઓળખ કરાવવા માટે કહી રહી છે. આનાથી ડિજિટલ રીતે ખાતા ખોલવાની પ્રક્રિયાને નિરુત્સાહિત કરવામાં આવી રહી છે.
બ્રાન્ચ આવીને KYC કરાવો
એક બેંકરે નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું, “બેંક ગ્રાહકોને અમે શાખાઓમાં બોલાવી રહ્યા છીએ. કારણ કે દરેક સ્તરે ઈ-કેવાયસીથી ખાતા ખોલવાને પ્રોત્સાહન આપવામાં નથી આવી રહ્યું.” આ પગલું બેંકિંગ સિસ્ટમમાં ‘મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ’ (Mule accounts) માં થયેલા ભારે વધારાનું સીધું પરિણામ છે. આ એવા ખાતા હોય છે જેનો ઉપયોગ છેતરપિંડીનો શિકાર બનેલા લોકો પાસેથી લૂંટાયેલા પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
અહીં તરત નહીં ખુલે ખાતું
ICICI બેંકે તો બિન-પગારદાર ગ્રાહકો માટે તરત જ બચત ખાતું ખોલવાની સુવિધા બંધ કરી દીધી છે. વળી, HDFC બેંક ગ્રાહકોને જોડવા માટે એક એકીકૃત મોડેલ બનાવવામાં રોકાણ કરી રહી છે. ઘણી મોટી સરકારી બેંકો પણ ગ્રાહકોને આ સેવાઓ માટે તેમની નજીકની શાખામાં આવવા માટે કહી રહી છે.
V-KYC અને C-KYC પર ભાર
સરકાર તરફથી ડિજિટલ રીતે ગ્રાહકોને જોડવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે, અને વિડિયો-કેવાયસી (Video KYC) ને સૌથી સુરક્ષિત રીત માનવામાં આવે છે. પરંતુ, આ પ્રક્રિયા થોડી મુશ્કેલ છે. આમાં બેંક અધિકારીએ ગ્રાહકની સામે હાજર રહીને તેની ઓળખ અને દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરવાની હોય છે. એક ફિનટેક (fintech) કંપનીના સ્થાપક, જે બેંકો માટે ગ્રાહક જોડવાનું કામ કરે છે, તેમણે કહ્યું, “આ માટે કર્મચારીઓને તાલીમ આપવા, એવી કર્મચારીઓની ટીમ બનાવવા જે ટેકનોલોજીમાં નિષ્ણાત હોય, અને એવા સંપર્ક કેન્દ્રો (Contact Centres) સ્થાપિત કરવામાં રોકાણની જરૂર હોય છે.”
આ બેંકો બોલાવે છે બ્રાન્ચમાં
ઉદ્યોગના ઘણા આંતરિક સૂત્રોનું કહેવું છે કે જે બેંકોની શાખાઓ વધારે છે, તેઓ ગ્રાહકોને શાખાઓમાં બોલાવવા પર વધુ ધ્યાન આપી રહ્યા છે, તેના બદલે કે તેઓ વિડિયો-આધારિત જટિલ પ્રક્રિયાઓ બનાવે.
અહીં V-KYC નો વધી રહ્યો છે ઉપયોગ
વિડિયો-કેવાયસી (Video KYC) નો ઉપયોગ વેલ્થ મેનેજમેન્ટ (wealth management) માં ઘણો વધ્યો છે, જ્યાં ખાતું ખોલવાનું મોટાભાગે દૂરથી જ થઈ જાય છે. પરંતુ, મોટી બેંકોની આખા દેશમાં ભૌતિક હાજરી હોવાને કારણે, તેઓ ગ્રાહકોને સીધા બેંકિંગ ચેનલોનો ઉપયોગ કરવા માટે કહી રહ્યા છે. એટલું જ નહીં ખાતું ખોલવા માટે બિઝનેસ કોરોસ્પોન્ડન્ટ (business correspondents) નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, પરંતુ આ માધ્યમોમાં પણ છેતરપિંડીનું જોખમ રહેલું છે. આ ઉપરાંત, વિડિયો-કેવાયસી (Video KYC) થી ગ્રાહક જોડવાની કિંમત ઓછી થવાની આશા હતી. પરંતુ, બેંકોએ સહાય સેવાઓમાં રોકાણ કરવું પડ્યું, જેનાથી ખર્ચમાં કોઈ ખાસ ઘટાડો થયો નથી. આ જ કારણથી ઘણી બેંકોએ આ સેવા બંધ કરી દીધી છે.
