BRICS De-dollarization: BRICS હવે ડોલરને દેશવટો આપશે?
ડોલરની 80 વર્ષની બાદશાહીને પડકારવાની તૈયારી?
આજે જ્યારે BRICSમાં ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની ચર્ચા થઈ રહી છે, ત્યારે પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે ડોલર વિશ્વની સૌથી મજબૂત કરન્સી બન્યો કેવી રીતે?
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પહેલાં આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં બ્રિટિશ પાઉન્ડનું મોટું પ્રભુત્વ હતું. પરંતુ બીજા વિશ્વયુદ્ધે યુરોપની અર્થવ્યવસ્થાને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું, જ્યારે અમેરિકા આર્થિક અને ઔદ્યોગિક રીતે વધુ શક્તિશાળી બનીને બહાર આવ્યું. યુદ્ધ દરમિયાન યુરોપને અમેરિકાથી મોટા પ્રમાણમાં માલ ખરીદવો પડ્યો અને અમેરિકાના સોનાના ભંડારમાં પણ મોટો વધારો થયો.
🏦 પછી આવ્યું 1944નું Bretton Woods Agreement
જુલાઈ 1944માં, બીજું વિશ્વયુદ્ધ હજુ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે 44 દેશો અમેરિકાના Bretton Woods ખાતે ભેગા થયા.
હેતુ હતો—યુદ્ધ પછી વિશ્વની નાણાકીય વ્યવસ્થાને સ્થિર કરવી.
અહીં અમેરિકન ડોલરને સોના સાથે જોડવામાં આવ્યો—$35 પ્રતિ ટ્રોય ઔંસ સોનું, જ્યારે અન્ય દેશોની કરન્સીઓને ડોલર સાથે જોડવામાં આવી.
અર્થાત્—
સોનું → ડોલર → દુનિયાની અન્ય કરન્સીઓ
આ રીતે ડોલર વૈશ્વિક વેપાર અને નાણાકીય વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો.
IMF અને World Bank જેવી સંસ્થાઓ પણ આ જ Bretton Woods વ્યવસ્થામાંથી ઊભી થઈ.
પછી 1971માં અમેરિકાએ વિદેશી સેન્ટ્રલ બેંકો માટે ડોલરને સોનામાં બદલવાની વ્યવસ્થા બંધ કરી દીધી. સોનાથી ડોલરનું જોડાણ તૂટી ગયું, પરંતુ ડોલરની વૈશ્વિક તાકાત યથાવત રહી.
અને આજે પણ વિશ્વના સત્તાવાર વિદેશી ચલણ ભંડારમાં ડોલરનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે.
🌏 હવે BRICS શું બદલવા માંગે છે?
BRICSનો મુદ્દો સીધો “ડોલર ખતમ કરો” એવો નથી.
મુખ્ય વિચાર છે—
👉 ભારત-રશિયા જેવા દેશો વચ્ચે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવો
👉 Cross-border digital payment વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી
👉 ડોલર પરની અતિનિર્ભરતા ઘટાડવી
👉 આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે વૈકલ્પિક રસ્તા ઊભા કરવા
અર્થાત્ ડોલરને એક જ ઝાટકે હટાવવાની નહીં, પરંતુ ડોલર વગર પણ વેપાર કરી શકાય તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની કોશિશ.
🇮🇳 અને અહીં ભારતની ભૂમિકા મહત્વની છે
ભારત હાલ BRICSની નવી common currency લાવવાની વાતને બદલે સ્થાનિક કરન્સી અને ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને વધુ વ્યવહારુ બનાવવાના પક્ષમાં છે.
કારણ કે માત્ર નવી કરન્સી જાહેર કરવાથી વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા બદલાતી નથી.
તે માટે જોઈએ—
વિશ્વાસ + સ્થિર કરન્સી + મજબૂત બેન્કિંગ નેટવર્ક + સરળ ડિજિટલ પેમેન્ટ + વિશાળ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર.
🔥 તો શું ડોલરની બાદશાહી ખતમ થશે?
ટૂંકા ગાળામાં તો નહીં.
ડોલર હજુ પણ વિશ્વની સૌથી મહત્વની reserve currency છે.
પરંતુ સવાલ કદાચ એ નથી કે—
“ડોલર રહેશે કે નહીં?”
સવાલ એ છે કે—
“શું આવનારા સમયમાં દુનિયાને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે માત્ર ડોલર પર જ આધાર રાખવો પડશે?”
જો BRICS દેશો સ્થાનિક કરન્સી, ડિજિટલ પેમેન્ટ અને વૈકલ્પિક નાણાકીય વ્યવસ્થાઓને સફળતાપૂર્વક વિકસાવે તો…
1944ના Bretton Woodsથી શરૂ થયેલી ડોલરની વૈશ્વિક બાદશાહીને પહેલી વખત ગંભીર અને વ્યવહારુ પડકાર મળી શકે છે.
ડોલરનો અંત નહીં…
પણ કદાચ ડોલરના એકાધિકારના અંતની શરૂઆત! 🇮🇳🌏💵
