Nilesh Kulkarni Success Story: ટેસ્ટ ક્રિકેટના પહેલા જ બોલ પર ઇતિહાસ રચનારા નિલેશ કુલકર્ણીની વાર્તા મેદાન સુધી સીમિત ન રહી. જ્યારે ઇન્ટરનેશનલ ક્રિકેટ અને IPL ના દરવાજા બંધ થયા, ત્યારે તેમણે હાર માનવાને બદલે ક્લાસરૂમની નવી પીચ તૈયાર કરી. ક્રિકેટમાંથી મળેલી શીખ, શિસ્ત અને નિષ્ફળતાઓના અનુભવને તેમણે શિક્ષણમાં બદલ્યો અને જોતજોતામાં ભારતમાં સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટનું કરોડોનું ખેલ સામ્રાજ્ય ઊભું કરી દીધું.
ઓગસ્ટ ૧૯૯૭માં કોલંબોમાં નિલેશ કુલકર્ણીએ શ્રીલંકાના બેટ્સમેન મારવન અટાપટ્ટુને પહેલા જ બોલ પર આઉટ કરીને ઇતિહાસ રચ્યો હતો. કોલંબોની એ પીચ પર નિલેશની પરીક્ષા અહીં જ પૂરી ન થઈ. સનથ જયસૂર્યા અને રોશન મહાનામાની રેકોર્ડ ભાગીદારી સામે તેમણે અંદાજે ૭૦ ઓવર બોલિંગ કરી, પરંતુ પહેલા બોલની એ વિકેટ તેમની આખી ઇનિંગની એકમાત્ર વિકેટ રહી. શ્રીલંકાએ ૯૫૨ રન બનાવી દીધા અને આ મેચ ભારત માટે નહીં, પરંતુ શ્રીલંકાના રેકોર્ડ માટે યાદ રાખવામાં આવી.
માત્ર ૩ ટેસ્ટ રમી શક્યા નિલેશ કુલકર્ણી
નિલેશ કુલકર્ણી ભારત માટે માત્ર ૩ ટેસ્ટ રમી શક્યા. ૪ વર્ષ પછી ચેન્નાઈ ટેસ્ટમાં મેથ્યુ હેડન તેમની છેલ્લી ટેસ્ટ વિકેટ બન્યા. તે જ મેચમાં હરભજન સિંહે ૧૫ વિકેટ લઈને ચર્ચાઓ જગાવી અને નિલેશ ફરી ઘરેલું ક્રિકેટ તરફ પાછા વળ્યા. ઇન્ટરનેશનલ કરિયર નાનું રહ્યું, પરંતુ ઘરેલું ક્રિકેટમાં તેમણે મુંબઈ માટે ૩૫૭ ફર્સ્ટ ક્લાસ વિકેટ લીધી. આ આંકડા જણાવે છે કે હુનરની ક્યારેય કમી નહોતી. કરિયરના અંતિમ તબક્કામાં નિલેશને IPL માં તક ન મળી.
કેવી રીતે આવ્યો સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટનો આઈડિયા?
એક દિવસ તેઓ પોતાની પત્ની સાથે ડી.વાય. પાટીલ સ્ટેડિયમમાં મેચ જોવા ગયા. ત્યાં તેમણે જોયું કે ભારતની સૌથી મોટી ક્રિકેટ લીગ ચલાવવા માટે મોટાભાગના વિદેશી પ્રોફેશનલ્સ કામ કરી રહ્યા હતા. ત્યારે તેમને સમજાયું કે દેશમાં રમત રમવાવાળા તો છે, પરંતુ રમતને પ્રોફેશનલ રીતે મેનેજ કરવાવાળા લોકો તૈયાર નથી. અહીંથી જ એક નવા વિચારનો જન્મ થયો. નિલેશે નક્કી કર્યું કે તેઓ ભારતમાં સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટના અભ્યાસને એક મજબૂત પ્લેટફોર્મ આપશે. અંદાજે દોઢ વર્ષ સુધી તેમણે ભારત અને વિદેશમાં સંશોધન કર્યું, અભ્યાસક્રમ તૈયાર કર્યો અને ૨૦૧૦માં તેમણે ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ (IISM) ની શરૂઆત કરી.
શરૂ કર્યો દેશનો પ્રથમ સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ ડિગ્રી પ્રોગ્રામ
શરૂઆત સરળ નહોતી. માતા-પિતાને સમજાવવું મુશ્કેલ હતું કે સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ પણ એક ગંભીર કરિયર હોઈ શકે છે. પરંતુ નિલેશ અડગ રહ્યા. તેમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટી સાથે મળીને દેશનો પ્રથમ સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ ડિગ્રી પ્રોગ્રામ શરૂ કરાવ્યો. ધીરે ધીરે સરકાર અને યુનિવર્સિટીઓએ પણ આ ફિલ્ડને માન્યતા આપી. આજે IISM માંથી નીકળેલા વિદ્યાર્થીઓ IPL, ISL, પ્રો કબડ્ડી અને સરકારી રમત યોજનાઓમાં કામ કરી રહ્યા છે. નિલેશની મુખ્ય કંપની ‘એડ્યુહબ એજ્યુકેશન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’ એ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪ સુધી અંદાજે ૧૮.૯ કરોડ રૂપિયાનું રેવન્યુ નોંધાવ્યું છે.
રાષ્ટ્રીય ખેલ પ્રોત્સાહન પુરસ્કારથી સન્માનિત
૨૦૨૦માં IISM ને રાષ્ટ્રપતિ તરફથી ‘રાષ્ટ્રીય ખેલ પ્રોત્સાહન પુરસ્કાર’ થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યું. આ પ્રથમ વખત હતું જ્યારે કોઈ સ્પોર્ટ્સ મેનેજમેન્ટ સંસ્થાને આટલું મોટું રાષ્ટ્રીય સન્માન મળ્યું હોય. નિલેશ આજે પણ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને એ જ વાર્તા સંભળાવે છે – પહેલા બોલ પર મળેલી વિકેટની નહીં, પરંતુ તે ૬૯.૫ ઓવરોની, જેમાંથી તેમને કંઈ નહોતું મળ્યું. તેઓ કહે છે કે અસલી શીખ નિષ્ફળતામાંથી મળે છે. IPL માં રિજેક્ટ થવું તેમના માટે અંત નહીં, પરંતુ એક નવી શરૂઆત સાબિત થઈ. ૫૨ વર્ષની ઉંમરે પણ નિલેશ ફિટ રહે છે અને પોતાના વિદ્યાર્થીઓને શીખવે છે કે રમત પૂરી થયા પછી પણ જિંદગીની એક સેકન્ડ ઇનિંગ હોય છે.
