UPI Merchant Charge: UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્ચન્ટ ચાર્જનો માર્ગ ખુલ્યો, ગ્રાહકો પાસેથી કોઈ ફી નહીં વસૂલાય: નિર્મલા સીતારમણ
UPI Merchant Charge: સંસદે સોમવારે (10 ઑગસ્ટ) ‘કરાધાન તથા અન્ય કાયદા (સંશોધન) વિધેયક, 2026’ પસાર કરી દીધું છે. તેના હેઠળ કેન્દ્ર સરકારને કેટલાક એકીકૃત પેમેન્ટ ઇન્ટરફેસ (UPI) ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્ચન્ટ ચાર્જ (એવો ચાર્જ જે દુકાનદાર અથવા વેપારીએ ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા બદલ બેંક અથવા પેમેન્ટ App ને ચૂકવવાનો હોય છે) લાગુ કરવાની મંજૂરી મળી ગઈ છે.
જો કે, નાણાં પ્રધાન નિર્મલા સીતારમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ગ્રાહકો પાસેથી UPI ટ્રાન્ઝેક્શન માટે કોઈ પણ પ્રકારનો ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં.
ઉલ્લેખનીય છે કે સોમવારે રાજ્યસભામાં ‘કરાધાન તથા અન્ય કાયદા (સંશોધન) વિધેયક, 2026’ પર ચર્ચા થઈ હતી અને ત્યારબાદ તેને લોકસભાને પરત મોકલી આપવામાં આવ્યું હતું.
ચર્ચાનો જવાબ આપતા નિર્મલા સીતારમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ સંશોધન એક ‘સક્ષમ બનાવતી જોગવાઈ’ છે અને તે આપમેળે UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્ચન્ટ ચાર્જ લાગુ કરતું નથી.
તેમણે જણાવ્યું કે આ સરકારને અધિસૂચના દ્વારા એવા ઇલેક્ટ્રોનિક પેમેન્ટ માધ્યમો નક્કી કરવાનો અધિકાર આપે છે, જેમને આવા ચાર્જથી કાનૂની સુરક્ષા પ્રાપ્ત રહેશે.
સીતારમણે જણાવ્યું કે સંશોધન વિધેયક પસાર થયા બાદ UPI અને સર્વિસ સ્ટિયરિંગ કમિટી નક્કી કરશે કે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (Merchant Discount Rate) લાગુ કરવો જોઈએ કે નહીં. જો લાગુ કરવામાં આવશે, તો તેનો વ્યાપ અને માળખું પણ નક્કી કરવામાં આવશે.
નાણાં પ્રધાને જણાવ્યું, ‘શું ગ્રાહકોને કોઈ UPI ચાર્જ ચૂકવવો પડશે? નહીં. UPI તેના લોન્ચ સમયથી જ ગ્રાહકો માટે મફત રહ્યું છે અને દરેક ભારતીય કોઈપણ ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ વગર આ ઇન્સ્ટન્ટ ડિજિટલ પેમેન્ટ કરતો રહેશે.’
તેમનું આ નિવેદન તે ચિંતાઓ વચ્ચે આવ્યું છે, જેમાં કહેવામાં આવી રહ્યું હતું કે સરકાર વિધેયક પસાર થયા બાદ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્ચન્ટ ચાર્જ લાગુ કરવાની મંજૂરી આપી શકે છે.
ગત પાંચ વર્ષમાં UPI નો ઉપયોગ ઝડપથી વધ્યો છે અને માત્ર ગયા મહિને તેના માધ્યમથી 29.9 લાખ કરોડ રૂપિયાના ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા.
આ વિધેયક એવા સમયે પસાર થયો છે જ્યારે વોશિંગ્ટને UPI ના કેટલાક પાસાઓ અંગે ‘ચિંતા’ વ્યક્ત કરી છે. અમેરિકાના ટોચના વેપાર વાટાઘાટકાર, US Trade Representative ના કાર્યાલયે આ વર્ષની શરૂઆતમાં જણાવ્યું હતું કે અમેરિકાની ઇલેક્ટ્રોનિક પેમેન્ટ સેવા આપતી કંપનીઓ UPI ઇકોસિસ્ટમમાં સામેલ થઈ શકતી નથી. તેમાં RuPay સાથે સમાન તકના આધારે UPI દ્વારા ક્રેડિટ ટ્રાન્ઝેક્શનનો મુદ્દો પણ સામેલ છે.
ગયા અઠવાડિયે લોકસભામાં સંશોધન વિધેયક પસાર થયા બાદ શનિવારે સીતારમણના મંત્રાલયે આ વાતનો ઇનકાર કર્યો હતો કે નીતિમાં ફેરફાર પાછળ ‘બાહ્ય દબાણ’ હતું.
મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે તેનો હેતુ UPI માટે વધુ ફંડિંગની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવાનો, ‘વધુ કંપનીઓને પોતાનો વ્યવસાય વિસ્તૃત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો’ અને સિસ્ટમને ‘માત્ર સબસિડી પરની નિર્ભરતા’થી દૂર લઈ જવાનો છે.
ગયા અઠવાડિયે ‘ધ વાયર’માં પ્રકાશિત એક લેખમાં ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવે UPI માટે વધુ ટકાઉ ફંડિંગ વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી, પરંતુ તમામ મર્ચન્ટ પર એકસરખો ચાર્જ લાગુ કરવાનો વિરોધ કર્યો હતો.
તેમણે લખ્યું હતું કે સિસ્ટમને ફંડ કરવા માટે તમામ વેપારીઓ પર આપમેળે કોઈ સામાન્ય ચાર્જ લગાવવાની જરૂર નથી. તેના વિકલ્પોમાં વિશેષ બજેટીય સહાય, સરકારી પ્રોત્સાહન, મોટા કોમર્શિયલ ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ, નાણાકીય સેવાઓમાંથી ક્રોસ-સબસિડી અને માત્ર વધુ ટર્નઓવર ધરાવતા મર્ચન્ટ પર લાગુ થતી વિશેષ ફીનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
તેમણે સરકારને એ પણ જણાવ્યું હતું કે તે અમેરિકાના દબાણમાં ન આવે અને પેમેન્ટ Apps માટે પ્રસ્તાવિત 30% માર્કેટ કેપ તેમજ પેમેન્ટ સિસ્ટમ ડેટાના લોકલાઇઝેશન સંબંધિત પોતાની શરતો યથાવત રાખે.
સોમવારે સીતારમણના નિવેદન પહેલાં ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી)ના સાંસદ જૉન બ્રિટાસે વિધેયકના વિરોધમાં એક કાનૂની પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો.
કેરળના રાજ્યસભા સાંસદ બ્રિટાસે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ભારતીયોને વિશ્વાસ અપાવ્યો હતો કે UPI મફત રહેશે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે વર્તમાન સંશોધન ‘માનનીય પ્રધાનમંત્રીના પાકા વચનનું ઉલ્લંઘન છે.’ ત્યારબાદ તેઓ સદનમાંથી બહાર નીકળી ગયા.
આ સંશોધન વિધેયક એક મની બિલ છે, તેથી સોમવારે રાજ્યસભા દ્વારા તેને લોકસભાને પરત મોકલવાનો અર્થ એ છે કે તેને સંસદની મંજૂરી મળી ગઈ છે.
