Commercial Pilot Training Career: એવિએશન સેક્ટરમાં હાલમાં જે થયું, તે બધાએ જોયું. પાયલટની અછત, એરપોર્ટ પર લાંબી કતારો, રદ થતી ફ્લાઇટ્સ, પરેશાન થતા મુસાફરો, મોનોપોલીના આરોપો અને કંપનીની સફાઈ. પરંતુ આજે ચર્ચા આની નહીં, નોકરીની કરીશું.
ભારતમાં ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર અર્થતંત્રની ઝડપથી વધતી તાકાત છે. ભારતીય ઇકોનોમીમાં 5.36 કરોડ અમેરિકી ડોલરની ભાગીદારી અને 75 લાખથી વધુ લોકો માટે નોકરીઓ આનો પુરાવો છે. વર્ષ 2024 માં જ નાગર વિમાન મહાનિદેશાલય એટલે કે ડીજીસીએ એ 13 સોથી વધુ કમર્શિયલ પાયલટ લાઇસન્સ જાહેર કર્યા, એટલે કે આ વર્ષે આટલા નવા પાયલટ જોડાયા. કરિયર કનેક્ટના આ એપિસોડમાં આપણે વાત કરીશું તે જ જોબની, જેનું સપનું જમીન પર ઊભા રહીને જોવામાં આવે છે, પરંતુ જે પૂરું આકાશમાં થાય છે. એટલે કે પાયલટ બનવાનું.
કૉકપિટ સુધીની સફર કેવી રીતે પૂરી થઈ શકે છે? સૌથી પહેલા મગજમાં આવે છે કે પાયલટ બની કેવી રીતે શકાય? આનો જવાબ એક જાણીતી એરલાઇન કંપની સાથે જોડાયેલા પાયલટે આપણને આપ્યો. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતમાં પાયલટ બનવાના બે રસ્તા છે. એક તો જે ઘણા વર્ષોથી ચાલુ છે અને બીજો જોડાયેલો છે એરલાઇન કંપનીના કેડેટ પાયલટ પ્રોગ્રામથી.
બંને જ સ્થિતિમાં ઉંમર 18 વર્ષ હોવી જોઈએ. સાથે જ ફિઝિક્સ અને મેથ્સ સાથે બારમામાં 50 ટકા માર્ક્સ લાવવા જરૂરી છે. જો કોઈ કોમર્સ કે આર્ટ્સ બેકગ્રાઉન્ડથી આવે છે તો તેમના માટે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓપન સ્કૂલિંગ અથવા કોઈ પણ સ્ટેટ બોર્ડની ઓપન એક્ઝામિનેશન દ્વારા 12માની ફિઝિક્સ અને મેથ્સની એક્ઝામ્સ પાસ કરવી જરૂરી છે.
ભારતમાં ઉડ્ડયન નિયામક છે ડીજીસીએ એટલે કે ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ સિવિલ એવિએશન. ડીજીસીએ એ દેશભરમાં ઘણા ડોક્ટરોને આ માન્યતા આપી છે કે તેઓ પાયલટ ટ્રેનિંગ માટે જરૂરી મેડિકલ તપાસ કરી શકે છે. પાયલટની ટ્રેનિંગ પહેલા સ્ટુડન્ટ પાસે ક્લાસ 2 મેડિકલ સર્ટિફિકેટ હોવું જોઈએ. આ ડીજીસીએથી અપ્રુવ્ડ ડોક્ટર આપે છે. અને તેઓ જણાવે છે કે વ્યક્તિ ટ્રેનિંગ લેવા માટે મેડિકલી ફિટ છે કે નહીં.
આના પછી થાય છે ક્લાસ 1 મેડિકલ એક્ઝામ જે ડીજીસીએ જ કરાવે છે અને આને કરે છે ઇન્ડિયન એરફોર્સથી અપ્રુવ્ડ ડોક્ટર. કમર્શિયલ પાયલટ લાઇસન્સ (CPL) મેળવવા માટે આ એક્ઝામ સર્ટિફિકેટ જરૂરી હોય છે. આમાં આંખ, ઇસીજી, બ્લડ ટેસ્ટ, નાક-કાન-ગળાની તપાસ સામેલ હોય છે. બંને તપાસનો ખર્ચ આશરે દસ હજાર રૂપિયા આવે છે. જોકે, જો કોઈને કલર બ્લાઇન્ડનેસ છે તો તેઓ પાયલટ બની શકતા નથી. સાથે જ શરૂઆતમાં બ્લડ, યુરિન જેવી બુનિયાદી તપાસો થાય છે. જો કોઈ એકમાં ફેઇલ છે, તો પણ તે પાયલટ બની શકતા નથી.
આના પછી શું થાય છે?
એલિજિબિલિટી સાથે જોડાયેલી તમામ જરૂરિયાતોને પૂરી કર્યા પછી ડીજીસીએની સીપીએલ પરીક્ષા આપવાની હોય છે. આ ઇમ્તહાન સામાન્ય રીતે વર્ષમાં ચાર વખત થાય છે. આને પાસ કરનારાઓની ટ્રેનિંગ બે પ્રકારની હોય છે. એક ગ્રાઉન્ડ ટ્રેનિંગ અને બીજી ફ્લાઇંગ.
ગ્રાઉન્ડ ટ્રેનિંગ પાયલટ ટ્રેનિંગનો એકેડેમિક ફેઝ હોય છે. આમાં મેટોરોલોજી કે હવામાન વિજ્ઞાન, એર રેગ્યુલેશન, નેવિગેશન, રેડિયો ટેલિફોની, ટેકનિકલ જેવા વિષયો ભણાવવામાં આવે છે. આની લેખિત પરીક્ષાઓમાં ઓછામાં ઓછા 70 ટકા નંબર લાવવા જરૂરી છે.
આના પછી કેન્ડિડેટ ભારતમાં ડીજીસીએ અપ્રુવ્ડ અલગ-અલગ ફ્લાઇંગ ટ્રેનિંગ ઓર્ગેનાઇઝેશન (FTO) માં દાખલ થાય છે અને અહીં તેઓ 200 કલાક વિમાન ઉડાવવાનો અનુભવ લે છે.
આ સિવાય બીજો રસ્તો હોય છે કેડેટ પાયલટ પ્રોગ્રામ, જેને એરલાઇન કંપનીઓ ચલાવે છે. જાણકારોના મતે, જો કોઈ કેન્ડિડેટ પોતાનું એવિએશન કરિયર એરલાઇન કેડેટ પાયલટ પ્રોગ્રામથી શરૂ કરે છે તો આમાં એક નક્કી સિલેબસ હોય છે, જેમાં થ્યોરિટિકલ અને પ્રેક્ટિકલ, બંને પ્રકારની ટ્રેનિંગ હોય છે. આમાં એવિએશનની બુનિયાદી જાણકારી ઊંડાણપૂર્વક ભણાવવામાં આવે છે. સાથે જ પાર્ટનર ફ્લાઇટ ટ્રેનિંગ ઓર્ગેનાઇઝેશન (FTO) માં પ્રેક્ટિકલ ફ્લાઇંગ સેશન પણ હોય છે. આ ઇન્ટિગ્રેટેડ ટ્રેનિંગ એટલા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેથી પાયલટ ઇન્ડસ્ટ્રીની જરૂરિયાતોના હિસાબે સ્કિલ મેળવી શકે.
દાખલા તરીકે, એર ઇન્ડિયાનો એક કેડેટ પાયલટ પ્રોગ્રામ છે. આ હેઠળ કેન્ડિડેટને એર ઇન્ડિયા ફ્લાઇંગ ટ્રેનિંગ એકેડેમીની સાથે જ એરલાઇન કંપનીની બે ગ્લોબલ પાર્ટનર સ્કૂલોમાં કમર્શિયલ પાયલટ લાઇસન્સ ટ્રેનિંગ (CPL) અને ટાઇપ રેટિંગ આપવામાં આવે છે. ફ્લાઇટ ટ્રેનિંગના સમયે કેન્ડિડેટને નાના વિમાનોને ઉડાવવાનું શીખવવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે તેમને અસલમાં મુસાફર વિમાન ઉડાવવાનું હોય છે તો પછી તેમને એક વધુ લાઇસન્સની જરૂર પડે છે. આને ટાઇપ રેટિંગ કહેવામાં આવે છે.
એર ઇન્ડિયાની ટ્રેનિંગ એકેડેમી મહારાષ્ટ્રના અમરાવતીમાં છે અને બે ગ્લોબલ પાર્ટનર સ્કૂલ અમેરિકામાં છે. કેડેટ પ્રોગ્રામ દ્વારા એરલાઇન કંપનીઓ પોતે જ 12મા પછી કેટલાક ટેસ્ટના આધારે સ્ટુડન્ટને પોતાના કેડેટ તરીકે પસંદ કરે છે. પછી આની ફ્લાઇટ ટ્રેનિંગ થાય છે અને એરલાઇન કંપનીઓમાં પરત ફર્યા પછી તેમને ટાઇપ રેટિંગ મળે છે. પણ આની ફી વધારે હોય છે.
ફ્લાઇટ ટ્રેનિંગ અને ખર્ચ કેટલો?
લેખિત પરીક્ષા પાસ કરવામાં ઓછામાં ઓછો છ મહિનાનો સમય લાગી જાય છે અને આના પછી શરૂ થાય છે ફ્લાઇટ ટ્રેનિંગ. આમાં કેન્ડિડેટ પસંદ કરે છે કે તેમને કયા દેશમાં આ ટ્રેનિંગ લેવી છે. ભારત કે કોઈ પણ દેશમાં આ ટ્રેનિંગ લઈ શકાય છે.
કેપ્ટન મોહિત, વિમાનમાં શાયરાના અંદાજમાં અનાઉન્સમેન્ટ કરીને વાયરલ થઈ ચૂક્યા છે અને હવે તેઓ એક એરલાઇન કંપનીમાં ઇન્સ્ટ્રક્ટર પદ પર રહેતા જ ‘પોએટિક પાયલટ’ નામની ટ્રેનિંગ એકેડેમી પણ ચલાવી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, “મોટાભાગના લોકો ભારત, અમેરિકા, દક્ષિણ આફ્રિકાને પસંદ કરે છે અને મારી જેમ કેટલાક લોકો કેનેડા પણ જાય છે. આનાથી કોઈ ફરક નથી પડતો કે તમે ફ્લાઇટ ટ્રેનિંગ ક્યાંથી લીધી છે, કારણ કે DGCA ની લેખિત પરીક્ષા તમારે પાસ કરવાની જ છે. એરલાઇન કંપનીઓ પણ કોઈ ખાસ દેશથી કરવામાં આવેલી ટ્રેનિંગને પ્રાધાન્ય નથી આપતી. માયને એ રાખે છે કે તમારી પાસે ભારતીય પાયલટનું લાઇસન્સ છે કે નહીં.”
ભારતમાં કોઈ સારી સ્કૂલમાં આ ટ્રેનિંગ 14 થી 15 મહિનામાં થાય છે, જેમાં 50-55 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ આવે છે. અમેરિકામાં આ ટ્રેનિંગ 10 મહિનામાં થાય છે અને ખર્ચ એ જ 50-52 લાખ રૂપિયા થાય છે. દક્ષિણ આફ્રિકામાં આ 12-14 મહિનાનો કોર્સ હોય છે, જેમાં 35-40 લાખ રૂપિયા ખર્ચ થાય છે.
કેપ્ટન મોહિત જણાવે છે, “આ ગ્રેજ્યુએશનની જેમ નથી કે દરેક બાળક માટે કોર્સ ત્રણ- ચાર વર્ષનો હશે. પરંતુ અહીં કેન્ડિડેટ માટે 200 કલાક ફ્લાઇટ ટ્રેનિંગ એટલે કે વિમાનમાં બેસવાનો અનુભવ હોવો જોઈએ. કેટલાક લોકો આને દસ મહિનામાં કરે છે અને કેટલાકને વધુ સમય લાગી શકે છે.” ટ્રેનિંગ પછી જે પણ એરલાઇન કંપનીમાં પાયલટ માટે ભરતીઓ થશે, ત્યાં કામ કરવા માટે કેન્ડિડેટ એલિજિબલ હોય છે.
કેપ્ટન મોહિતના મતે, જ્યારે કોઈ પાયલટ એરલાઇન કંપની જોઈન કરે છે તો તેમનું પહેલું પદ ફર્સ્ટ ઓફિસર હોય છે. આ વિમાનમાં કેપ્ટન સાથે કો-પાયલટ તરીકે રહે છે. કેપ્ટન બનવા માટે એક અલગ લાઇસન્સ જોઈએ, જેને ATPL એટલે કે એરલાઇન ટ્રાન્સપોર્ટ પાયલટ લાઇસન્સ કહે છે. તે લાઇસન્સ માટે કેન્ડિડેટને ડીજીસીએની પરીક્ષા પાસ કરવી પડે છે. આમાં નેવિગેશન, રેડિયો નેવિગેશન, મેટોરોલોજી જેવા વિષયો જ હોય છે. પરંતુ વિમાન ઉડાવવાનો અનુભવ ઓછામાં ઓછો 1500 કલાકોનો હોવો જોઈએ.
વેકેન્સી આવતા જ, તેના માટે એપ્લાય કરવાનું હોય છે અને પછી સંબંધિત એરલાઇન કંપની એક લેખિત પરીક્ષા કરાવે છે. આ પરીક્ષાઓ ડીજીસીએની પરીક્ષાથી અલગ હોય છે અને આ મેરિટ આધારિત હોય છે. કેપ્ટન મોહિત કહે છે, “આને એમ સમજો કે જો એરલાઇન કંપનીને 300 પાયલટ જોઈએ અને પરીક્ષા 1000 એ આપી હતી, તો કંપની સૌથી વધુ સ્કોર કરનારાઓને જ આગામી રાઉન્ડ માટે બોલાવશે, જ્યારે ડીજીસીએની પરીક્ષામાં 70 નંબર લાવવા જરૂરી છે, પરંતુ એવું નથી કે 80 કે 90 લાવનારાઓને કંઈ અલગ સુવિધા મળે છે.”
શું હોય છે સેલરી અને ગ્રોથ?
એક પાયલટે અમને જણાવ્યું કે ભારતની એવિએશન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં પાયલટની સેલરી પણ સારી એવી હોય છે. સાથે જ ડીજીસીએ એ હવે નિયમો પણ એવા બનાવ્યા છે, જેનાથી તેમના વર્ક લાઇફ બેલેન્સને પણ મેન્ટેન કરી શકાય.
કેપ્ટન મોહિતના મતે, “એક પાયલટ માટે 12 કલાકનો રેસ્ટ અનિવાર્ય છે. આમાં એરપોર્ટથી આવવા-જવાનો સમય ઉમેરી દઈએ તો આશરે 15 કલાકનો બ્રેક થાય છે. સાથે જ અઠવાડિયામાં એક વખત એ પણ જરૂરી છે કે પાયલટને સતત 48 કલાક એટલે કે બે દિવસનો બ્રેક મળે. આ પહેલા 36 કલાક હતો.”
ત્યાં જ, સેલરીની વાત કરીએ તો ફર્સ્ટ ઓફિસરને સામાન્ય રીતે દર મહિને સવા થી અઢી લાખ રૂપિયાની આસપાસ મળે છે. ત્યાં જ જો કોઈ કેપ્ટન પોસ્ટ પર છે તો પછી આ રકમ વધીને ચાર થી આઠ લાખ રૂપિયા પ્રતિ મહિને હોય છે. અને નોકરી જો કોઈ ઇન્ટરનેશનલ એરલાઇન કંપનીમાં છે તો પછી સેલરી આનાથી પણ વધારે હોઈ શકે છે.
કેપ્ટન મોહિત જણાવે છે કે અવારનવાર મિડલ ઇસ્ટના દેશોમાં પાયલટો માટે વધારે વેકેન્સી હોય છે કારણ કે તેમના પોતાના લોકો આ વ્યવસાયમાં ઓછા છે. ત્યાં દર મહિને એક ફર્સ્ટ ઓફિસરને 8-9 લાખ રૂપિયા સુધી મળે છે અને ટેક્સ પણ ઓછો હોય છે. પરંતુ આના માટે તમારે બીજા દેશમાં રહેવું પડશે. એટલે કે ખર્ચ પણ વધારે થશે.
કેપ્ટન મોહિતના મતે, પાયલટ માત્ર વિમાન ઉડાવવા સુધી સીમિત નથી. બલ્કે તેઓ કોઈ એરલાઇનની એકેડેમીમાં ઇન્સ્ટ્રક્ટર બની શકે છે, ફ્લાઇટ ડિસ્પેચર તરીકે કામ કરી શકે છે અથવા ચાર્ટર્ડ પ્લેનના પાયલટ પણ બની શકે છે.
અભ્યાસ અને લોનનો વિકલ્પ
પાયલટ બનવાના જેટલા ફાયદા છે, તેનો અભ્યાસ-ટ્રેનિંગ પણ એટલી જ મોંઘી છે. જે કન્વેન્શનલ સીપીએલ (CPL) ટ્રેનિંગ કોર્સ છે, તેનો ખર્ચ આશરે 55 થી 85 લાખ રૂપિયાની વચ્ચે આવે છે. ત્યાં જ કેટલીક એરલાઇન કંપનીઓ કેડેટ પાયલટ ટ્રેનિંગ માટે એક કરોડ કે તેનાથી વધુ પણ વસૂલી શકે છે.
કેપ્ટન મોહિત પાસેથી અમે જાણ્યું કે આટલી મોટી રકમ કોઈ સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતો સ્ટુડન્ટ કેવી રીતે ભેગી કરી શકે છે. તેમણે પોતાનું ઉદાહરણ આપતા આ જણાવ્યું, “એજ્યુકેશન લોન આનો એક બહેતર રસ્તો હોય છે. કારણ કે જો તમારી કોઈ અન્ય જવાબદારી ન હોય તો તમે પાંચ-છ વર્ષમાં લોન ચૂકવવાની સ્થિતિમાં હોવ છો.”
