Situational Anxiety: ક્યારેક ઇન્ટરવ્યૂના બરાબર પહેલાં હૃદય ઝડપથી ધબકવા લાગે છે, પરીક્ષા ખંડમાં પહોંચતાં જ હાથ-પગ ઠંડા પડી જાય છે અથવા જાહેરમાં બોલતાં પહેલાં એવું લાગે છે કે શ્વાસ ઝડપથી ચાલી રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં દર વખતે તેને કોઈ એન્ઝાયટી ડિસઑર્ડરનો સંકેત માનવો જરૂરી નથી. ઘણી વાર કોઈ ખાસ પરિસ્થિતિ કે પ્રસંગ સામે આવતાં થોડા સમય માટે એન્ઝાયટી વધી જાય છે. તેને સામાન્ય રીતે સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટી કહેવામાં આવે છે. આ શરીર અને મગજના સ્ટ્રેસ રિસ્પૉન્સનો ભાગ હોઈ શકે છે, પરંતુ જો આવી એન્ઝાયટી વારંવાર થવા લાગે અને રોજિંદા જીવનને અસર કરવા લાગે, તો વ્યાવસાયિક તપાસ જરૂરી બની શકે છે.
- સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટી શું છે અને તે ક્યારે થાય છે?
- કોઈ ખાસ પરિસ્થિતિ સામે આવતાં શરીરમાં કયા ફેરફારો થાય છે?
- ઇન્ટરવ્યૂ, પરીક્ષા કે જાહેરમાં બોલતાં પહેલાં એન્ઝાયટી શા માટે વધી શકે છે?
- સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટીમાં હૃદયના ધબકારા અને પેટ ફૂલવામાં ફેરફાર શા માટે થાય છે?
- સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટીને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય?
સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટી શું છે અને તે ક્યારે થાય છે?
સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટી એ એવી સ્થિતિ સમજવા માટે વપરાતો સામાન્ય શબ્દ છે, જેમાં કોઈ ખાસ પરિસ્થિતિને કારણે વ્યક્તિને અચાનક ડર, ગભરાટ, ચિંતા કે બેચેની અનુભવાવા લાગે છે. જેમ કે ઇન્ટરવ્યૂ, પરીક્ષા, પ્રેઝન્ટેશન, જાહેરમાં બોલવું, પ્રથમ વખત કોઈને મળવું અથવા કોઈ મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેતાં પહેલાં એન્ઝાયટી વધવી.
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેન્ટલ હેલ્થ (NIMH) અનુસાર, તેમાં એન્ઝાયટીનું કારણ ઘણી વાર સ્પષ્ટ હોય છે અને પરિસ્થિતિ પૂરી થયા પછી લક્ષણો ધીમે ધીમે ઘટી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ સામાન્ય દિવસોમાં સારું અનુભવી શકે છે, પરંતુ તેને સ્ટેજ પર બોલવાનું કહેવામાં આવે ત્યારે તેના હૃદયના ધબકારા વધવા લાગે અને હથેળીઓમાં પરસેવો થવા લાગે. જોકે, સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટી અને સોશિયલ એન્ઝાયટી ડિસઑર્ડરને એક જ બાબત સમજવી જોઈએ નહીં.
કોઈ ખાસ પરિસ્થિતિ સામે આવતાં શરીરમાં કયા ફેરફારો થાય છે?
નેશનલ સેન્ટર ફૉર બાયોટેક્નોલોજી ઇન્ફર્મેશન (NCBI) અનુસાર, જ્યારે મગજ કોઈ પરિસ્થિતિને તણાવપૂર્ણ અથવા ડરામણી માને છે, ત્યારે શરીરનો સ્ટ્રેસ રિસ્પૉન્સ સક્રિય થઈ શકે છે. તેમાં સિમ્પેથેટિક નર્વસ સિસ્ટમ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. શરીર પડકારનો સામનો કરવા માટે પોતાને તૈયાર કરવા લાગે છે. આ દરમિયાન હૃદયના ધબકારા વધી શકે છે, શ્વાસ ઝડપી થઈ શકે છે, સ્નાયુઓમાં તણાવ અનુભવાઈ શકે છે અને પરસેવો વધી શકે છે. કેટલાક લોકોને પેટમાં હલચલ, હાથ ધ્રૂજવા, મોં સુકાવું અથવા ચક્કર આવવા જેવું પણ લાગી શકે છે.
NCBI અનુસાર, સંશોધનમાં તીવ્ર માનસિક તણાવ દરમિયાન હૃદયના ધબકારા, બ્લડ પ્રેશર, ત્વચા સંબંધિત સમસ્યાઓ અને શ્વાસોચ્છ્વાસ જેવા શારીરિક ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. એટલે કે એન્ઝાયટી માત્ર મગજમાં અનુભવાતી બાબત નથી, તેની અસર શરીરમાં પણ જોવા મળી શકે છે.
ઇન્ટરવ્યૂ, પરીક્ષા કે જાહેરમાં બોલતાં પહેલાં એન્ઝાયટી શા માટે વધી શકે છે?
ઇન્ટરવ્યૂ, પરીક્ષા કે જાહેરમાં બોલવા જેવી પરિસ્થિતિઓમાં એક સામાન્ય બાબત હોય છે, મૂલ્યાંકન (Evaluation)નો ડર. વ્યક્તિને એવું લાગી શકે છે કે બીજા લોકો તેના પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરશે અથવા તેની કોઈ ભૂલ નકારાત્મક છાપ ઊભી કરી શકે છે.
NIMH અનુસાર, સોશિયલ એન્ઝાયટીમાં જાહેરમાં બોલવું, નોકરી માટેનો ઇન્ટરવ્યૂ અને અન્ય લોકો સામે પ્રદર્શન કરવા જેવી પરિસ્થિતિઓ એન્ઝાયટીને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. કેટલાક લોકોમાં એન્ઝાયટી મુખ્યત્વે પ્રદર્શન સંબંધિત પરિસ્થિતિઓમાં જ જોવા મળી શકે છે.
સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટીમાં હૃદયના ધબકારા અને પેટ ફૂલવામાં ફેરફાર શા માટે થાય છે?
NCBI અનુસાર, એન્ઝાયટી દરમિયાન શરીરની ફાઇટ-ઑર-ફ્લાઇટ પ્રતિક્રિયા સક્રિય થઈ શકે છે. તેનો હેતુ શરીરને તાત્કાલિક પડકારનો સામનો કરવા માટે તૈયાર કરવાનો છે. સિમ્પેથેટિક નર્વસ સિસ્ટમ સક્રિય થવાને કારણે હૃદયના ધબકારા અને શ્વાસ લેવાનો દર વધી શકે છે. હૃદય ઝડપથી લોહીનું પરિભ્રમણ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે અને શ્વાસ ઝડપી થઈ શકે છે. આ દરમિયાન વ્યક્તિને છાતીમાં જકડન, પૂરતો શ્વાસ ન આવતો હોવાનો અહેસાસ અથવા હૃદયમાં ભારેપણું અનુભવાઈ શકે છે.
સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટીને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય?
અગાઉથી તૈયારી કરો.
શ્વાસ ધીમો અને નિયંત્રિત રાખો.
નકારાત્મક વિચારોને ઓળખો.
પરિસ્થિતિથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહેવાની આદત ન પાડો.
ઊંઘ, કસરત અને દૈનિક દિનચર્યા પર ધ્યાન આપો.
સિટ્યુએશનલ એન્ઝાયટી કોઈ ખાસ પરિસ્થિતિ સામે આવતાં થતી અસ્થાયી એન્ઝાયટી હોઈ શકે છે. ઇન્ટરવ્યૂ, પરીક્ષા અને જાહેરમાં બોલવા જેવી પરિસ્થિતિઓમાં મૂલ્યાંકનનો ડર શરીરના સ્ટ્રેસ રિસ્પૉન્સને સક્રિય કરી શકે છે, જેના કારણે હૃદયના ધબકારા અને શ્વાસ વધવા, વધુ પરસેવો થવો, ધ્રૂજારી થવી અને એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી જેવાં લક્ષણો અનુભવાઈ શકે છે. જો આ સમસ્યાઓને કારણે રોજિંદી જીવનશૈલી પ્રભાવિત થતી હોય, તો તમારે ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
