Airport Renaming Process: ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે કેબિનેટની બેઠક પછી મહત્ત્વનો નિર્ણય લીધો છે. ગૌતમ બુદ્ધ નગર જિલ્લામાં આવેલા જેવરમાં બનીને તૈયાર થયેલા નોઇડા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટનું નામ બદલીને વડાપ્રધાનના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જેવરવાળા એરપોર્ટને હવે નરેન્દ્ર મોદી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવશે. આખરે કોઈ એરપોર્ટનું નામ રાખવાનો અને બદલવાનો નિર્ણય કેવી રીતે લેવાય છે? વિધાનમંડળથી લઈને ન્યાયતંત્ર સુધીની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે. તેની પ્રક્રિયા અને નિયમ-કાયદા શું છે? અત્યાર સુધી ભારતમાં કયા એરપોર્ટનાં નામ બદલવામાં આવ્યાં છે?
ભારતમાં કોઈ પણ નવા હવાઈમથકનું નામ રાખવાની અથવા જૂના એરપોર્ટનું નામ બદલવાની પ્રક્રિયા માત્ર કોઈ મંચ પરથી મૌખિક જાહેરાત કરવા કે રાજકીય નિવેદનોથી પૂર્ણ થતી નથી. આ માટે એક નિશ્ચિત વહીવટી, વિધાયી અને કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડે છે. આ માટે રાજ્ય વિધાનસભાનો પ્રસ્તાવ, કેન્દ્રીય ઉડ્ડયન મંત્રાલયની ભલામણ, ગૃહ મંત્રાલયની સુરક્ષા મંજૂરી, કેન્દ્રીય કેબિનેટની મંજૂરી અને અંતે ભારતના રાજપત્રમાં સૂચના જાહેર કરવાની લાંબી વહીવટી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે. આ કેવી રીતે થાય છે, ચાલો આખી પ્રક્રિયા સમજીએ.
નવું નામ રાખવાની અથવા બદલવાની પ્રક્રિયા
– રાજ્ય વિધાનસભામાં પ્રસ્તાવ: કોઈ પણ એરપોર્ટનું નામ બદલવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે તે રાજ્યથી શરૂ થાય છે, જ્યાં તે હવાઈમથક આવેલું હોય છે. સંબંધિત રાજ્યની વિધાનસભામાં સર્વસંમતિથી અથવા બહુમતીથી પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવે છે. આ પ્રસ્તાવમાં તે વ્યક્તિ અથવા સ્થળનું નામ સૂચવવામાં આવે છે, જેના નામ પરથી એરપોર્ટનું નામ રાખવાનું હોય છે.
– કેન્દ્રીય નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયને મોકલવું: એરપોર્ટ આવેલા રાજ્યની વિધાનસભા દ્વારા પસાર કરાયેલો પ્રસ્તાવ ઔપચારિક રીતે સમીક્ષા માટે ભારત સરકારના નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયને મોકલવામાં આવે છે.
– મંત્રાલયો અને સુરક્ષા એજન્સીઓની મંજૂરી: મંત્રાલય આ પ્રસ્તાવને અલગ-અલગ સંબંધિત વિભાગો, ગુપ્તચર એજન્સીઓ અને ગૃહ મંત્રાલય પાસે NOC એટલે કે વાંધો ન હોવાનું પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે મોકલે છે. સૂચવવામાં આવેલા નામ સાથે સંબંધિત કોઈ વિવાદ અથવા કાયદો-વ્યવસ્થાની સમસ્યા તો નથી ને, તેની તપાસ કરવામાં આવે છે.
– કેન્દ્રીય કેબિનેટની મહોર: તમામ વિભાગો તરફથી મંજૂરી મળ્યા પછી આ પ્રસ્તાવને અંતિમ મંજૂરી માટે કેન્દ્રીય કેબિનેટ સમક્ષ મૂકવામાં આવે છે. કેબિનેટની મંજૂરી મળ્યા પછી જ નામ બદલવા પર મહોર લાગે છે.
– રાજપત્રમાં સૂચના: કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની મંજૂરી મળ્યા પછી ભારત સરકારના સત્તાવાર રાજપત્રમાં સૂચના જાહેર કરવામાં આવે છે. રાજપત્રની સૂચના જાહેર થયા પછી જ દેશ અને દુનિયાના નકશા પર એરપોર્ટનું નામ કાયદેસર રીતે બદલાય છે.
નવા એરપોર્ટનાં નામ રાખવા અંગેની નીતિ શું છે?
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં સરકાર અને નીતિ ઘડનારાઓએ એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો છે કે નવા બનનારા મોટા ભાગના ગ્રીનફિલ્ડ એરપોર્ટનાં નામ કોઈ મહાન વ્યક્તિ અથવા રાજકારણીને બદલે તે શહેર અથવા સ્થાનિક વિસ્તારના નામ પરથી રાખવામાં આવે, જ્યાં તેઓ આવેલાં હોય છે.
તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે શહેરના નામથી મુસાફરો અને ખાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ તથા વિદેશી એરલાઇન્સને એરપોર્ટનું ભૌગોલિક સ્થાન સમજવામાં સરળતા રહે છે. જોકે ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો અથવા લોકોની લાગણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ઘણી વખત જૂની પરંપરા મુજબ વ્યક્તિઓનાં નામ પણ જોડવામાં આવે છે.
1. કાનૂની અને વ્યવહારુ સમસ્યા: એરપોર્ટનાં નામ રાખવામાં વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચંડીગઢ અથવા નવી મુંબઈ એરપોર્ટનો મામલો મહત્ત્વનો છે. એરપોર્ટનાં નામકરણ સાથે જોડાયેલા ઘણા કિસ્સાઓ ઘણી વખત રાજકીય અને કાનૂની વિવાદોમાં પણ ફસાઈ જાય છે.
2. માલિકીનો વિવાદ: ઘણી વખત એરપોર્ટની માલિકી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો અથવા સંયુક્ત સાહસ પાસે હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ એરપોર્ટ બે રાજ્યોની સરહદ પર હોય અથવા તેમાં સંયુક્ત ભાગીદારી હોય, તો સર્વસંમતિ બનાવવામાં લાંબી વહીવટી પ્રક્રિયા લાગુ પડે છે. ચંડીગઢ એરપોર્ટ પર પંજાબ અને હરિયાણા બંનેનો દાવો રહ્યો છે.
3. ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા: સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા બોમ્બે હાઈકોર્ટ જેવી અદાલતોએ ઘણી વખત સ્પષ્ટ કર્યું છે કે એરપોર્ટનું નામકરણ નીતિ સાથે જોડાયેલો વિષય છે. તેમાં અદાલતો સામાન્ય રીતે હસ્તક્ષેપ કરતી નથી. આ નિર્ણય સરકાર અને સંબંધિત સત્તામંડળોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે.
અત્યાર સુધી આ એરપોર્ટનાં નામ બદલાયાં
– મુંબઈનું છત્રપતિ શિવાજી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ: 2016માં નામ બદલીને છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– ચંડીગઢનું ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ: 2022માં તેનું નામ બદલીને શહીદ ભગત સિંહ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– અયોધ્યાનું એરપોર્ટ: મર્યાદા પુરુષોત્તમ શ્રીરામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટનું નામ બદલીને ડિસેમ્બર 2023માં મહર્ષિ વાલ્મીકિ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અયોધ્યા ધામ રાખવામાં આવ્યું.
– બેંગલુરુનું ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ: 2013માં તેનું નામ બદલીને કેમ્પેગૌડા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– અમૃતસરનું ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ: 2010માં રાજાસાંસીનું નામ બદલીને શ્રી ગુરુ રામદાસ જી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– લખનઉનું અમૌસી એરપોર્ટ: 2008માં નામ બદલીને ચૌધરી ચરણ સિંહ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– ગોરખપુર એરપોર્ટ (એરફોર્સ સ્ટેશન): 2017માં નામ બદલીને મહાયોગી ગોરખનાથ એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– આગ્રા એરપોર્ટ (એરફોર્સ સ્ટેશન): 2017માં નામ બદલીને પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– ત્રિપુરાનું અગરતલા એરપોર્ટ: 2018માં નામ બદલીને મહારાજા બીર બિક્રમ માણિક્ય કિશોર એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
– નોઇડાનું જેવર એરપોર્ટ: 2026માં નોઇડા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટનું નામ બદલીને નરેન્દ્ર મોદી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કરવામાં આવ્યું.
