Article 370 Jammu Kashmir: અનુચ્છેદ 370 બાદ જમ્મુ-કાશ્મીર બદલાયું કે નહીં? સાત વર્ષ પછી વિકાસ, સુરક્ષા અને રાજકારણ પર ફરી ચર્ચા
Article 370 Jammu Kashmir: જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી અનુચ્છેદ 370 દૂર કરવામાં આવ્યો અને રાજ્યને બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવ્યું તેને સાત વર્ષ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે. વર્ષ 2019માં 5 ઑગસ્ટના રોજ ભારત સરકારે જમ્મુ-કાશ્મીરને ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 370 હેઠળ મળેલો વિશેષ દરજ્જો સમાપ્ત કરી દીધો હતો. ભારત સરકારના આ નિર્ણયનો વિરોધ માત્ર જમ્મુ-કાશ્મીરની કેટલીક રાજકીય પાર્ટીઓએ જ નહીં પરંતુ અન્ય અનેક રાજકીય પક્ષોએ પણ કર્યો હતો.
બુધવારે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કોંગ્રેસ, નૅશનલ કોન્ફરન્સ અને પીડીપીએ અનુચ્છેદ 370 દૂર કરાયાની સાતમી વર્ષગાંઠને અલગ-અલગ સ્થળોએ કાળા દિવસ તરીકે મનાવી. જમ્મુ-કાશ્મીરના મુખ્યમંત્રી ઉમર અબ્દુલ્લાએ જણાવ્યું કે અનુચ્છેદ 370 રદ કરવામાં આવ્યા બાદ સાત વર્ષ વીતી ગયા છતાં લોકોના “ઘાવ” હજુ સુધી ભરાયા નથી અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા આ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશને ફરી રાજ્યનો દરજ્જો આપવાનું કરાયેલું વચન હજુ સુધી પૂર્ણ થયું નથી.
પુંછ જિલ્લાના સુરણકોટ તાલુકામાં ઉમરે મીડિયાને જણાવ્યું, “અમારા ઘાવ હજુ સુધી ભરાયા નથી. અમને આશા હતી કે અમારી કેટલીક પીડા ઓછી થશે અને રાજ્યનો દરજ્જો ફરી આપવામાં આવશે તેવું કરાયેલું વચન પૂર્ણ થશે. પરંતુ આજે પાંચ ઑગસ્ટ 2019ને સાત વર્ષ પૂર્ણ થઈ ગયા છે અને તે વચન હજુ પણ અધૂરું છે.”
પીડીપીના પ્રમુખ મહેબૂબા મુફ્તીની પુત્રી ઇલ્તિજા મુફ્તીએ પુલવામાના ધારાસભ્ય વહીદ પારા અને પ્રવક્તા મોહિત ભાન સહિત પક્ષના અન્ય નેતાઓ સાથે સોનવારમાં વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું. હુરિયત કોન્ફરન્સના પૂર્વ અધ્યક્ષ મીરવાઈઝ ઉમર ફારૂકે જણાવ્યું કે તેમને આશા છે કે કેન્દ્ર સરકાર “ઇન્સાનિયત અને જમ્હૂરિયત (લોકશાહી)”ની ભાવનાનો સન્માન કરશે અને જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો સાથે ન્યાય, પ્રામાણિકતા અને સન્માન સાથે વાતચીત કરશે.
મીરવાઈઝે સોશિયલ મીડિયા મંચ એક્સ પર લખ્યું, “પાંચ ઑગસ્ટ તે દુઃખદ દિવસની યાદ અપાવે છે જ્યારે ભારત સરકારે જમ્મુ-કાશ્મીર પર એવો નિર્ણય લાદ્યો હતો, જે જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો સાથે કરવામાં આવેલા બંધારણીય વચનોનું ઉલ્લંઘન હતો. સરકારે એકતરફી રીતે જમ્મુ-કાશ્મીરની સ્થિતિ બદલી નાખી, જેના કારણે સંઘર્ષના ઉકેલની રાહ જોઈ રહેલા લોકો વધુ નિઃશક્ત બન્યા.”
બીજેપીએ ઉજવણી કરી
અનુચ્છેદ 370 દૂર કરાયાને સાત વર્ષ પૂર્ણ થતાં જમ્મુ-કાશ્મીરના બીજેપી કાર્યકરોએ શ્રીનગરમાં બાઈક રેલીનું આયોજન કર્યું. આ દરમિયાન “ભારત માતાની જય”ના નારા પણ સંભળાયા. જમ્મુ-કાશ્મીરના ઉપરાજ્યપાલ મનોજ સિન્હાએ જણાવ્યું કે પાંચ ઑગસ્ટ 2019ના રોજ અનુચ્છેદ 370 અને 35એ રદ થતાં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં “ભેદભાવપૂર્ણ વ્યવસ્થા”નો અંત આવ્યો.
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ શું કહ્યું?
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ બુધવારે સવારે એક્સ પર પોસ્ટ કરીને જણાવ્યું કે અનુચ્છેદ 370 દૂર કરાયા બાદ જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખના લોકોના જીવનમાં મોટા ફેરફારો આવ્યા છે. ત્યાં આધારભૂત સુવિધાઓનો વ્યાપ વધ્યો છે તેમજ શિક્ષણ, આરોગ્ય સેવા, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને રમતગમતના ક્ષેત્રોમાં તકોમાં વધારો થયો છે. અનુચ્છેદ 370 દૂર કરાયાને સાત વર્ષ પૂર્ણ થતાં મોદીએ જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખના વિકાસ માટે પ્રતિબદ્ધ છે.
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં શું બદલાયું?
જમ્મુ-કાશ્મીરને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બનાવ્યા બાદ અને ત્યાંથી અનુચ્છેદ 370 દૂર કર્યા પછી શું બદલાવ આવ્યો છે તે ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. શ્રીનગરથી પ્રકાશિત થતા અંગ્રેજી અખબાર ગ્રેટર કાશ્મીરે પાંચ ઑગસ્ટે પોતાના એક અહેવાલમાં સત્તાવાર આંકડાઓના આધારે જણાવ્યું છે કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં પથ્થરમારાની ઘટનાઓમાં 99 ટકા અને આતંકવાદીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી હિંસામાં 83 ટકા ઘટાડો નોંધાયો છે.
અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે વર્ષ 2025માં છેલ્લા બે દાયકામાં હિંસાની સૌથી ઓછી ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી. આતંકવાદી સંગઠનોમાં જોડાતા સ્થાનિક યુવાનોની સંખ્યા ઘટીને લગભગ શૂન્ય થઈ ગઈ છે. ઉપરાંત આતંકવાદીઓનું ઓવરગ્રાઉન્ડ સપોર્ટ નેટવર્ક પણ નબળું પડ્યું છે, જેના કારણે માત્ર માર્ગો પર થતી હિંસાની ઘટનાઓ જ ઘટી નથી પરંતુ બંધ પણ લગભગ સમાપ્ત થઈ ગયા છે.
કયા પડકારો ઊભા થયા?
આતંકવાદીઓ હવે કાશ્મીરને બદલે જમ્મુ વિભાગના પહાડી અને જંગલ વિસ્તારોને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. આતંકવાદીઓ નાના જૂથોમાં ઘાત લગાવીને અથવા “સોફ્ટ ટાર્ગેટ”ને નિશાન બનાવી માનસિક અસર ઊભી કરવાની રણનીતિ અપનાવી રહ્યા છે.
ગ્રેટર કાશ્મીરને એક સુરક્ષા અધિકારીએ જણાવ્યું કે હિંસા ઘટી છે તેમાં કોઈ શંકા નથી, પરંતુ એ પણ સાચું છે કે આતંકવાદીઓની રણનીતિમાં બદલાવ આવ્યો છે. આતંકવાદીઓ હવે ખીણમાં લાંબા સમય સુધી બળવો ચાલુ રાખવાને બદલે પીર પંજાલ અને ચિનાબ ખીણના જંગલ વિસ્તારો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.
ઝડપથી થયો વિકાસ
અનુચ્છેદ 370 દૂર થયા બાદ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વિકાસની ગતિમાં વધારો જોવા મળ્યો. અગાઉ રાજ્યના અનેક દુર્ગમ વિસ્તારોમાં દરેક ઋતુમાં ઉપયોગી માર્ગોની સુવિધા નહોતી. હવે આ માર્ગ જાળું વધીને 42,121 કિલોમીટર સુધી પહોંચી ગયું છે. રાજ્યમાં અનેક નવી સુરંગો બની રહી છે. જમ્મુને રેલમાર્ગ દ્વારા શ્રીનગર અને બારામુલા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. આ જ માર્ગ પર વિશ્વનો સૌથી ઊંચો રેલવે બ્રિજ આવેલો છે.
આ ઉપરાંત સરકારનો દાવો છે કે વર્ષ 2025 સુધી જમ્મુ-કાશ્મીરના દરેક ગ્રામ્ય રહેવાસીના ઘરે નળ દ્વારા પીવાનું પાણી પહોંચાડવામાં આવ્યું છે. ઑગસ્ટ 2019માં આ આંકડો અંદાજે 30 ટકા હતો. કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યમાં બેરોજગારી ઘટ્યાના પણ દાવા કરે છે, જોકે વિરોધ પક્ષો આ દાવા પર પ્રશ્નો ઉઠાવે છે.
