C Rajagopalachari Rashtrapati Bhavan: તાજેતરમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં તેના નિર્માતા લુટિયનતી પ્રતિમાને હટાવીને ભારતના પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર જનરલ સી. રાજગોપાલાચારીની પ્રતિમા લગાવવામાં આવી છે. જોકે તેઓ એવા વ્યક્તિ હતા, જે ક્યારેય રાષ્ટ્રપતિ ભવન જવા માંગતા નહોતા. તેઓ આને વિલાસિતાનું પ્રતીક સફેદ હાથી માનતા હતા. કોઈક રીતે તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી જવાહરલાલ નેહરુના અનુરોધ પર તેઓ ત્યાં રહેવા તો ગયા પરંતુ ત્યાં માત્ર બે સૌથી સાધારણ રૂમોમાં રહ્યા.
ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીને દુનિયા ‘રાજાજી’ ના નામથી જાણે છે. તેઓ મહાત્મા ગાંધીના વેવાઈ હતા. ભારતીય રાજનીતિના એવા વિરલ મહાપુરુષોમાંના એક હતા, જેમની સાદગી અને વિદ્વતાના કાયલ તેમના પ્રખર વિરોધીઓ પણ હતા. જ્યારે 1948 માં લોર્ડ માઉન્ટબેટનના ગયા પછી રાજાજીને ભારતના પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર-જનરલ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા, તો તેમના માટે સૌથી મોટો પડકાર કોઈ ફાઈલ નહીં, પરંતુ ‘વાયસરોય હાઉસ’ (હવે રાષ્ટ્રપતિ ભવન) ની ભવ્યતા હતી.
જ્યારે સી. રાજગોપાલાચારી પહેલા ગવર્નર જનરલ બન્યા, ત્યારે તેમને આ ભવનના આશરે બે હજાર કર્મચારીઓ અને બેહિસાબ ખર્ચાઓ સામે પણ વાંધો હતો. તેઓ અવારનવાર મજાકમાં કહેતા હતા કે રાષ્ટ્રપતિ ભવનના મુગલ ગાર્ડન અને ખાલી જગ્યા પર ઘઉં અને બટાકાની ખેતી કરાવવી જોઈએ. રાજાજી એક પાકા ગાંધીવાદી હતા. તેમના માટે 340 રૂમો વાળો આ મહેલ, જેમાં લાંબી પરસાળ અને હજારો નોકર-ચાકર હતા, તે કોઈ ‘સોનાના પાંજરા’ થી ઓછો નહોતો.
તેઓ નેહરુના અનુરોધ પર રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં રહેવા આવ્યા
જ્યારે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ તેમને ગવર્નર-જનરલનું પદ સ્વીકારવા માટે આગ્રહ કર્યો, ત્યારે રાજાજીએ પહેલી પ્રતિક્રિયા એ આપી કે તેઓ આ ભવ્ય ઈમારતમાં રહેવા માંગતા નથી. તેઓ આને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદનું પ્રતીક અને ફિઝૂલખર્ચીનો નમૂનો માનતા હતા.
રાજમોહન ગાંધી જે રાજાજીના પૌત્ર છે, તેમણે તેમના પુસ્તક ‘રાજાજી: એ લાઈફ’ (Rajaji: A Life) માં લખ્યું છે કે રાજાજીએ નેહરુને કહ્યું હતું કે તેઓ દિલ્હીમાં કોઈ નાના ઘરમાં રહેવાનું પસંદ કરશે પરંતુ નેહરુ અને પટેલનો તર્ક હતો કે પદની ગરિમા અને વિદેશી મહેમાનોની મેજબાની માટે આ ઐતિહાસિક ઈમારતનો ઉપયોગ જરૂરી છે. નેહરુએ વ્યક્તિગત રીતે તેમને અનુરોધ કર્યો કે તેઓ પરંપરા અને પ્રોટોકોલ ખાતર ત્યાં રહે.
આખરે રાજાજીએ એક સમજૂતી કરી: તેઓ મહેલમાં તો રહેશે, પરંતુ તેમણે પોતાના રહેવા માટે માત્ર બે નાના રૂમોની પસંદગી કરી. બાકીના ભવ્ય ‘પ્રિન્સલી સૂટ્સ’ ને બંધ કરાવી દીધા અથવા તેમને મહેમાનો માટે સુરક્ષિત કરી દીધા.
રાજાજી આ ઈમારતને શું કહેતા હતા?
રાજાજીની હાજરજવાબી અને તેમનો વ્યંગ પ્રસિદ્ધ હતો. તેઓ રાષ્ટ્રપતિ ભવન (તત્કાલીન ગવર્નર-જનરલ હાઉસ) ની વિશાળતાથી એટલા વિચલિત હતા કે તેમણે આને એક વિશેષ ઉપમા આપી હતી: ”એ ગ્રેટ બિગ વ્હાઇટ એલિફન્ટ” એટલે કે એક બહુ મોટો સફેદ હાથી.
રાજાજી આને અવારનવાર ‘સફેદ હાથી’ કહીને સંબોધતા હતા. તેમનું માનવું હતું કે એક ગરીબ દેશના બંધારણીય વડાને આટલી મોટી વિલાસિતામાં રહેવું શોભતું નથી. આ સિવાય, ઘણા સંસ્મરણોમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે તેઓ આને ”The Leviathan” (એક વિશાળકાય દૈત્ય) ની જેમ જોતા હતા, જેની દેખભાળમાં જ દેશના ઘણા પૈસા ખર્ચ થઈ જતા હતા. તેમના માટે આ માત્ર ઈંટ અને પથ્થરની ઈમારત નહોતી, પરંતુ બ્રિટિશ સત્તાના તે અહંકારનો અવશેષ હતી, જેને ભારતીય લોકશાહીએ હવે ઢોવો પડી રહ્યો હતો. જોકે આઝાદી પછી ભારતના તમામ રાષ્ટ્રપતિઓ અહીં જ રહેતા આવ્યા છે.
રાજમોહન ગાંધીના પુસ્તક ‘રાજાજી: એ લાઈફ’ માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે રાજાજી કેવી રીતે આ મહેલની અંદર પોતાની ‘કુટિયા’ બનાવીને રહેતા હતા. પુસ્તકમાં લખ્યું છે, “રાજાજીને તે વિશાળ ભવનની પરસાળોમાં ફરવું ગમતું નહોતું. તેમણે આદેશ આપ્યો હતો કે તેમના ભોજન ખંડ અને સુવાના રૂમ વચ્ચેનું અંતર ઓછામાં ઓછું હોવું જોઈએ. તેઓ અવારનવાર કહેતા હતા કે આ ઈમારત રહેવા માટે નહીં, પરંતુ માત્ર પરેડ કરવા માટે બની છે.”
તેઓ પોતાના કપડાં પણ ધોવા માંગતા હતા
મશહૂર લેખક ખુશવંત સિંહે પણ રાજાજીની સાદગીનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમણે લખ્યું કે જ્યારે રાજાજી ગવર્નર-જનરલ બન્યા, તો તેમણે સૌથી પહેલા ત્યાંના સ્ટાફની સંખ્યા ઓછી કરવાની કોશિશ કરી. પોતાના કપડાં જાતે ધોવા સુધીનો પ્રસ્તાવ આપી દીધો.
અભિલેખો મુજબ, રાજાજીએ વાયસરોય હાઉસના પ્રસિદ્ધ ‘મુગલ ગાર્ડન’ માં ખેતી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. તેમણે કહ્યું હતું કે જ્યાં વિદેશી ફૂલો ઉગે છે, ત્યાં દેશ માટે અનાજ ઉગવું જોઈએ. આ તેમની તે ઈમારત પ્રત્યેની ‘ઉપયોગિતાવાદી’ વિચારધારા દર્શાવતી હતી.
મહેલની અંદર ‘સંન્યાસી’ નું જીવન
રાજાજીનું રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં રહેવું કોઈ તપસ્યાથી ઓછું નહોતું. ઘણીવાર તેઓ પોતાના મહેમાનોનું સૂટકેસ જાતે ઉઠાવવા લાગતા હતા, જેનાથી ત્યાંના દરવાન અને કર્મચારીઓ શરમાઈ જતા હતા. તેમણે સત્તાવાર ભોજનમાં ચાંદીના વાસણોના ઉપયોગને મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમને બોડીગાર્ડ્સનું પડછાયાની જેમ પાછળ ચાલવું ગમતું નહોતું. તેઓ અવારનવાર તેમને એમ કહીને હટાવી દેતા કે “હું મારા ઘરમાં સુરક્ષિત છું.”
1950 માં જ્યારે તેઓ અહીંથી વિદાય થયા અને ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે પદભાર સંભાળ્યો, ત્યારે રાજાજીએ રાહતનો શ્વાસ લીધો હતો, જાણે કોઈ કેદી પોતાની જેલમાંથી મુક્ત થઈ રહ્યો હોય. જોકે માત્ર રાજાજી જ નહીં પરંતુ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને ત્યારબાદ ડો. રાધાકૃષ્ણન પણ અહીં રહ્યા જરૂર પણ માત્ર અમુક રૂમોમાં જ. બાકીના રૂમો તેમણે બંધ કરાવી દીધા હતા.
