Cancer Detection by Dogs: તબીબી ક્ષેત્રે ટેકનોલોજી જેટલી જ મહત્વની કુદરતી શક્તિઓ પણ સાબિત થઈ રહી છે. તાજેતરમાં થયેલા સંશોધનો મુજબ, હવે કૂતરાંની તીવ્ર સૂંઘવાની ક્ષમતાનો ઉપયોગ કૅન્સર જેવી જીવલેણ બીમારીને વહેલા સ્ટેજમાં ઓળખવા માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે. કૂતરાંના નાકમાં લગભગ 30 કરોડ ગંધ પારખવાની કોશિકાઓ હોય છે, જે મનુષ્યની સરખામણીએ અનેકગણી વધારે છે. આ શક્તિને કારણે તેઓ મનુષ્યના શ્વાસમાં રહેલા ‘વોલેટાઇલ ઑર્ગેનિક કમ્પાઉન્ડ’ (VOC) ને ઓળખી શકે છે. જ્યારે શરીરમાં કૅન્સરના કોષો વિકસે છે, ત્યારે શ્વાસની ગંધમાં સૂક્ષ્મ ફેરફાર થાય છે, જેને આ તાલીમબદ્ધ કૂતરાં સેકન્ડોમાં પારખી લે છે. આ પદ્ધતિ ખાસ કરીને એવા કૅન્સર માટે આશીર્વાદરૂપ છે જે શરૂઆતના તબક્કે સામાન્ય ટેસ્ટમાં પકડાતા નથી.
ભારતનું પ્રથમ ‘ડૉગનોસિસ’ અભ્યાસ અને તેના પરિણામો
ભારતમાં પહેલીવાર કર્ણાટકની છ અલગ-અલગ હોસ્પિટલોમાં તાલીમબદ્ધ કૂતરાંની મદદથી એક વિસ્તૃત અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. બૅંગલુરુની સ્ટાર્ટઅપ કંપની ‘ડૉગનોસિસ’ દ્વારા કરવામાં આવેલા આ પ્રયોગમાં 1502 દર્દીઓના શ્વાસના નમૂના લેવામાં આવ્યા હતા. આશ્ચર્યજનક રીતે, આ કૂતરાંઓએ 91 ટકા જેટલી સચોટતા સાથે સાત પ્રકારના ગંભીર કૅન્સરની ભાળ મેળવી હતી. આ પ્રક્રિયામાં દર્દીને માત્ર 10 મિનિટ સુધી એક ખાસ માસ્કમાં શ્વાસ લેવા માટે કહેવામાં આવે છે. આ માસ્કમાં એકઠાં થયેલા નમૂનાને નિયંત્રિત લેબમાં કૂતરાં સામે રાખવામાં આવે છે. જો દર્દીમાં કૅન્સરના લક્ષણો હોય, તો કૂતરું ચોક્કસ સંકેત આપીને મેડિકલ ટીમને સાવધ કરે છે, જે બાદમાં ક્લિનિકલ ટેસ્ટ દ્વારા કન્ફર્મ કરવામાં આવે છે.
વહેલું નિદાન અને જીવ બચાવવાની તક
કૅન્સર સામેની જંગમાં સૌથી મહત્વનું પરિબળ ‘વહેલું નિદાન’ છે. કોલોરેક્ટલ કે ફેફસાના કૅન્સર જેવા કેસમાં જ્યારે બીમારી બીજા કે ત્રીજા સ્ટેજમાં પહોંચે છે, ત્યારે દર્દીનો જીવ બચાવવો મુશ્કેલ બની જાય છે. પરંપરાગત પદ્ધતિઓ જેવી કે બાયોપ્સી કે મેમોગ્રામ ઘણીવાર પીડાજનક અથવા ખર્ચાળ હોય છે, અને તેમાં રેડિયેશનનો ખતરો પણ રહે છે. તેની સામે આ ‘બ્રીથ ટેસ્ટ’ અત્યંત સરળ, સસ્તી અને બિન-આક્રમક છે. ઇઝરાયલ અને બ્રિટન જેવા દેશો બાદ હવે ભારત પણ આ દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં મહારાષ્ટ્ર સહિતના રાજ્યોમાં હજારો લોકોના સ્ક્રીનિંગની યોજના છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સામાન્ય જનતા માટે કૅન્સરની તપાસને વધુ સુલભ અને ભયમુક્ત બનાવવાનો છે.
ભવિષ્યની તૈયારી અને એઆઈ સાથે સમન્વય
આ પ્રોજેક્ટ માત્ર કૂતરાંની તાલીમ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ એકત્રિત કરવામાં આવેલા હજારો સૅમ્પલ્સનો ઉપયોગ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સિસ્ટમ બનાવવા માટે પણ કરવામાં આવશે. લક્ષ્ય એવું છે કે ભવિષ્યમાં કૂતરાંની સૂંઘવાની પ્રક્રિયાની નકલ કરી શકે તેવું ‘કૃત્રિમ નાક’ વિકસાવવામાં આવે. હાલમાં લાબ્રાડોર, બીગલ અને દેશી નસલના કૂતરાંને આ કામ માટે ખાસ રિવોર્ડ-બેઝ્ડ તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. કેરળ પોલીસ અકાદમી અને ફૉરેન્સિક વિભાગ પણ આ દિશામાં સર્ટિફિકેટ કોર્સ શરૂ કરી રહ્યા છે. જો આ પદ્ધતિ મોટા પાયે અમલમાં આવશે, તો ભારત જેવા વિશાળ વસતી ધરાવતા દેશમાં કૅન્સરના પ્રી-સ્ક્રીનિંગ માટે તે એક ક્રાંતિકારી કદમ સાબિત થશે, જેનાથી હજારો લોકોના જીવન બચાવી શકાશે.
