Election Commission Transfer Power: પશ્ચિમ બંગાળમાં વિધાનસભા ચૂંટણીની જાહેરાત થતાની સાથે જ ચૂંટણી પંચે મુખ્ય સચિવ, ગૃહ સચિવ, ડીજીપી અને કોલકાતા પોલીસ કમિશનર સહિતના ટોચના અધિકારીઓની બદલી કરી દીધી છે. આદર્શ આચારસંહિતા લાગુ થયાના ગણતરીના કલાકોમાં જ આ પગલું લેવામાં આવ્યું હતું. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે નિષ્પક્ષ ચૂંટણી સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ જરૂરી હતું, જ્યારે સત્તાધારી તૃણમૂલ કોંગ્રેસે (TMC) તેને એકતરફી અને મનસ્વી ગણાવ્યું છે.
મમતા બેનર્જીની નારાજગી અને ટીએમસીનો વિરોધ
મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને પત્ર લખીને આ બદલીઓને “એકતરફી અને આશ્ચર્યજનક” ગણાવી છે. તેમનો આરોપ છે કે બદલી કરતા પહેલા રાજ્ય સરકાર સાથે કોઈ પરામર્શ કરવામાં આવ્યો નથી, જે સંઘીય માળખાનું ઉલ્લંઘન છે. આ મુદ્દે ટીએમસી સાંસદોએ રાજ્યસભામાંથી વોકઆઉટ પણ કર્યો હતો.
ચૂંટણી પંચના બદલી કરવાના અધિકારો અને નિયમો
શું ચૂંટણી પંચ પાસે અધિકારીઓની બદલી કરવાનો અધિકાર છે? અહીં સમજો તેના મુખ્ય પાસાઓ:
કોઈ નક્કી સીમા નથી: ચૂંટણી પંચ કેટલા અધિકારીઓ બદલી શકે તેની કોઈ કાયદાકીય મર્યાદા નથી. જરૂર પડે તો પંચ રાજ્યમાં સેંકડો કે હજારો અધિકારીઓની બદલી કરાવી શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં એકસાથે 500થી વધુ અધિકારીઓની બદલી પણ થઈ છે.
બદલીના સામાન્ય નિયમો: સામાન્ય રીતે ચૂંટણી પંચ એવા અધિકારીઓની બદલી કરે છે જેઓ:
પોતાના વતન (Home District) માં નિયુક્ત હોય.
એક જ જિલ્લામાં 3 વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી ફરજ બજાવતા હોય.
ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે સીધા જોડાયેલા હોય (જેમ કે DM, SP, SDM, તહેસીલદાર, SHO વગેરે).
ચૂંટણી જાહેર થતાની સાથે જ પંચ પાવરફુલ કેમ બને છે?
જેવી ચૂંટણીની જાહેરાત થાય છે, તેવી જ રીતે રાજ્યમાં આચારસંહિતા (Model Code of Conduct) લાગુ થઈ જાય છે. આ દરમિયાન રાજ્યની મશીનરી પર ચૂંટણી પંચનું નિયંત્રણ વધી જાય છે. રાજ્ય સરકાર પંચની પરવાનગી વગર કોઈ બદલી કરી શકતી નથી, પરંતુ પંચ ઈચ્છે તો સીધા જ અધિકારીને હટાવવા કે સસ્પેન્ડ કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.
બદલી કરવા પાછળના કારણો
સ્થાનિક રાજકીય દબાણ ઘટાડવા.
અધિકારી અને રાજકારણીઓ વચ્ચેના જૂના સંબંધોની અસર ખતમ કરવા.
ભયમુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી સુનિશ્ચિત કરવા.
બંધારણીય શક્તિ અને સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો
અનુચ્છેદ 324: ભારતીય બંધારણની આ કલમ ચૂંટણી પંચને સંસદ, વિધાનસભા, રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીઓ કરાવવાની, દેખરેખ રાખવાની અને નિયંત્રણ કરવાની વ્યાપક સત્તા આપે છે.
મોહિન્દર સિંહ ગિલ વિરૂદ્ધ ચીફ ઈલેક્શન કમિશનર (1978): આ ઐતિહાસિક કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો કોઈ કાયદામાં સ્પષ્ટતા ન હોય, તો પણ ચૂંટણી પંચ નિષ્પક્ષ ચૂંટણી માટે જરૂરી વહીવટી પગલાં લઈ શકે છે.
કયા રાજ્યોમાં સૌથી વધુ બદલીઓ થાય છે?
ઉત્તર પ્રદેશ: વસ્તી અને જિલ્લાઓની સંખ્યા વધુ હોવાથી અહીં ઘણીવાર 1000થી વધુ અધિકારીઓની બદલી થાય છે.
પશ્ચિમ બંગાળ: આ રાજ્યને ચૂંટણીની દ્રષ્ટિએ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે, તેથી અહીં પોલીસ અને વહીવટી અધિકારીઓની મોટી સંખ્યામાં બદલી કરવામાં આવે છે.
બિહાર: અહીં પણ ચૂંટણી દરમિયાન સુરક્ષા અને નિષ્પક્ષતા માટે મોટા પાયે બદલીઓ થતી રહે છે.
