Election Duty Deaths: ચૂંટણી ડ્યૂટી દરમિયાન થયેલા મૃત્યુનો રેકોર્ડ જાહેર કરવાની માંગ
Election Duty Deaths: કેન્દ્રીય રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ (CRPF)ના એક ફરજ પરના અધિકારીએ 2024ની લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન દેશભરમાં સરકારી કર્મચારીઓના થયેલા મૃત્યુની માહિતી જાહેર કરવાની માંગને લઈને દિલ્હી હાઇકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો છે.
એપ્રિલથી જૂન 2024 દરમિયાન યોજાયેલી આ ચૂંટણી દરમિયાન ગરમીની લહેરને કારણે ફરજ પર તૈનાત અનેક સરકારી અને સુરક્ષા અધિકારીઓના મૃત્યુ થયાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા.
બુધવારે દિલ્હી હાઇકોર્ટે આસિસ્ટન્ટ કમાન્ડન્ટ રાહુલ સોલંકી દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી રિટ અરજી પર નોટિસ જારી કરી. સોલંકીએ કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ (CIC)ના એક આદેશને પડકાર્યો છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ આદેશને કારણે ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI)ને એક જ સ્થળે ઉપલબ્ધ મૃત્યુના રેકોર્ડ આપવાથી બચવાની મંજૂરી મળી હતી.
સોલંકી હાલમાં મણિપુરના ઇમ્ફાલમાં G/87 બટાલિયનમાં તૈનાત છે. તેમણે પોતે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ચૂંટણી ડ્યૂટી કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ સુરક્ષા દળોના જવાનો અને નાગરિકોને ચૂંટણી દરમિયાન થયેલા મૃત્યુની સંપૂર્ણ સંખ્યા અને તેના કારણો જાણવાનો બંધારણીય અધિકાર છે.
સોલંકીએ જણાવ્યું છે કે બંધારણના અનુચ્છેદ 324 અને જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951ની કલમ 28A અને 159 હેઠળ તમામ ચૂંટણી કર્મચારીઓ ચૂંટણી પંચની સીધી દેખરેખ, નિયંત્રણ અને શિસ્ત હેઠળ કામ કરે છે.
તેમનું માનવું છે કે દરેક રાજ્યમાં અલગ-અલગ ડઝનબંધ RTI દાખલ કરવાનો બોજ સામાન્ય નાગરિકો પર નાખવો ચૂંટણી પંચની કેન્દ્રીય સત્તાની અવગણના કરે છે અને માહિતીના અધિકારને એવી પ્રક્રિયામાં ફેરવી દે છે જેનો વાસ્તવમાં કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે, “અરજદારની ફરિયાદ એ છે કે જ્યારે પ્રતિવાદી (CIC અધિકારી)એ સ્વીકાર્યું કે માહિતી રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ પાસે ઉપલબ્ધ હતી, ત્યારે RTI અધિનિયમની કલમ 6(3) હેઠળ RTI અરજીને સંબંધિત અધિકારીઓ પાસે મોકલવી તેમના માટે જરૂરી હતી. તેના બદલે અરજદારને દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના અધિકારી સમક્ષ અલગ-અલગ અનેક RTI અરજીઓ દાખલ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા.”
તેમની તરફથી વકીલ અંશુલ કુમાર અને મનીષ મિશ્રા હાજર થઈ રહ્યા છે.
RTIથી CIC અને ત્યારબાદ કોર્ટ સુધી 2 વર્ષ
આ કાનૂની લડાઈ 27 જુલાઈ 2024ના રોજ શરૂ થઈ હતી, જ્યારે સોલંકીએ ECI પાસે માહિતીના અધિકાર (RTI) હેઠળ સવાલ મોકલ્યો હતો. તેમણે 2024ની સામાન્ય સંસદીય ચૂંટણી દરમિયાન ચૂંટણી ડ્યૂટી પર રહેતા મૃત્યુ પામેલા સરકારી કર્મચારીઓની કુલ સંખ્યા અને દરેક મૃત કર્મચારીના મૃત્યુનું ચોક્કસ કારણ પૂછ્યું હતું.
2 ઑગસ્ટ 2024ના રોજ ECIના કેન્દ્રીય જાહેર માહિતી અધિકારી (CPIO)એ કહ્યું હતું કે આ માહિતી નિર્વાચન સદનમાં કેન્દ્રીય રીતે ઉપલબ્ધ રાખવામાં આવતી નથી, પરંતુ તે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ (CEOs) પાસે “ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે”. જોકે, ECIએ RTI અધિનિયમની કલમ 6(3) હેઠળ અરજી આગળ મોકલવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેણે કહ્યું હતું કે તેમાં અનેક સરકારી સત્તાધિકારીઓ સામેલ છે.
ત્યારબાદ સોલંકીની અપીલોનું પણ કોઈ પરિણામ આવ્યું નહીં. ECIના પ્રથમ અપીલ અધિકારીએ સોલંકીને સલાહ આપી કે તેઓ દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના CEO સમક્ષ અલગ-અલગ RTI અરજી દાખલ કરે.
30 એપ્રિલ 2026ના રોજ મુખ્ય માહિતી કમિશનર રાજ કુમાર ગોયલે સોલંકીની બીજી અપીલ ફગાવી દીધી. તેમણે કહ્યું કે ECI પાસેથી તમામ રાજ્યોના CEOsને સવાલો એકત્ર કરવા અથવા આગળ મોકલવાની માંગ કરવી “અયોગ્ય માંગ” હશે. તેમણે વહીવટી બોજ સાથે જોડાયેલા અગાઉના ચુકાદાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.
અરજીમાં શું માંગવામાં આવ્યું
દિલ્હી હાઇકોર્ટ સમક્ષ પોતાની અરજીમાં સોલંકીએ ચૂંટણી અધિકારીઓને જવાબદાર બનાવવા માટે ચાર સ્પષ્ટ માંગણીઓ રજૂ કરી છે.
પ્રથમ, સર્ટિઓરારી (certiorari)ની રિટ. આ એવો આદેશ છે જે કોઈ ઉચ્ચ અદાલત કોઈ નીચલી અદાલત અથવા ટ્રિબ્યુનલને આપે છે, જેમાં કોઈ કેસના રેકોર્ડને સમીક્ષા માટે ઉપર મોકલવાનું કહેવામાં આવે છે. સોલંકીએ એપ્રિલ 2026ના કેન્દ્રીય માહિતી આયોગના આદેશને રદ કરવાની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે આ આદેશ મનસ્વી છે અને RTI અધિનિયમની વ્યવસ્થાની વિરુદ્ધ છે.
બીજી, પરમાદેશની રિટ. આ એવો અદાલતી આદેશ છે જેમાં કોઈ સરકારી અધિકારી, નીચલી અદાલત અથવા સરકારી સંસ્થાને કાયદા હેઠળ જરૂરી કામગીરી યોગ્ય રીતે કરવાની સૂચના આપવામાં આવે છે. સોલંકીએ હાઇકોર્ટ પાસે ECIને સૂચના આપવાની માંગ કરી છે કે તે તેમની મૂળ RTI અરજીને RTI અધિનિયમની કલમ 6(3) હેઠળ તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને મોકલે અને નક્કી કરાયેલા સમયગાળામાં માહિતી આપવાનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપે.
ત્રીજી, તેઓ અદાલત પાસેથી કાયદાકીય રીતે બંધનકર્તા જાહેરાત ઇચ્છે છે કે RTI અધિનિયમની કલમ 6(3) હેઠળ જ્યારે માહિતી અલગ-અલગ સ્થળોએ ઉપલબ્ધ હોય, ત્યારે એક અરજીને અનેક સરકારી સત્તાધિકારીઓ પાસે મોકલી શકાય છે. તેના માટે જનરલ ક્લૉઝ એક્ટ, 1897ની કલમ 13 લાગુ કરી શકાય છે, જેમાં એકવચન શબ્દોમાં બહુવચનનો પણ સમાવેશ માનવામાં આવે છે.
અને છેલ્લી માંગ એ છે કે ECIને સૂચના આપવામાં આવે કે તે પોતાની કલમ 4 હેઠળની કાયદાકીય જવાબદારીઓ અનુસાર ચૂંટણી ડ્યૂટી પર તૈનાત કર્મચારીઓના તમામ મૃત્યુના રેકોર્ડને વ્યવસ્થિત રીતે એકત્રિત કરે, સાચવી રાખે અને પોતાની તરફથી જાહેર કરે.
હવે આ મામલાની સુનાવણી ડિસેમ્બર 2026માં થવાની છે.
