Ethanol Policy 2026-27: દેશમાં ખાંડના વધતા ભાવ અને ઘરેલુ પુરવઠામાં ઘટાડાની આશંકાઓ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે ઇથેનોલ ઉત્પાદન અંગેની પોતાની નીતિમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. સરકારે 2026-27ના પુરવઠા વર્ષ માટે ઇથેનોલ બનાવવા ખાંડના ઉત્પાદનમાંથી વાળવામાં આવતા શેરડી આધારિત કાચા માલનો જથ્થો શૂન્ય કરી દીધો છે. આ અંતર્ગત તેલ વિપણન કંપનીઓ (OMCs)ના નવા ઇથેનોલ ખરીદી ટેન્ડરમાં શેરડીનો રસ, ખાંડની ચાસણી અને બી-હેવી મોલાસિસનો સમાવેશ કરવામાં આવશે નહીં.
આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ શેરડીમાંથી બનતી ખાંડની ઘરેલુ બજારમાં ઉપલબ્ધતા વધારવી, છૂટક ભાવ પરનું દબાણ ઘટાડવું અને આગામી તહેવારોની મોસમ પહેલાં દેશમાં ખાંડનો પૂરતો જથ્થો સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ સાથે સરકાર ઇથેનોલ મિશ્રણ કાર્યક્રમ ચાલુ રાખીને અનાજ આધારિત ઉત્પાદન પર નિર્ભરતા વધારવાની તૈયારી કરી રહી છે.
સંબંધિત અહેવાલ મુજબ, મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક જેવા મુખ્ય શેરડી ઉત્પાદક રાજ્યોમાં ઓછા વરસાદ અને પ્રતિકૂળ હવામાનને કારણે પાકની ઉપજ પર અસર પડી છે. તેનાથી ખાંડના ઉત્પાદન અને ઘરેલુ માંગ વચ્ચેનું સંતુલન બગડવાની આશંકા વધી છે.
2026-27 માટે ઇથેનોલ ખરીદી ટેન્ડરમાં મોટો ફેરફાર
સરકારનો આ નિર્ણય 16 ઑક્ટોબરે જાહેર કરાયેલા નવા ઇથેનોલ ખરીદી ટેન્ડરમાં સામે આવ્યો. સરકારી તેલ કંપનીઓએ નવેમ્બર 2026થી શરૂ થનારા 2026-27ના પુરવઠા વર્ષ માટે આશરે 1,100 કરોડ લિટર (11 અબજ લિટર) ઇથેનોલની ખરીદી માટે બિડ મંગાવી છે. ટેન્ડરમાં શેરડીના રસ, ખાંડ, ખાંડની ચાસણી અને બી-હેવી મોલાસિસમાંથી બનતા ઇથેનોલ માટે કોઈ દરખાસ્ત મંગાવવામાં આવી નથી. આ વ્યવસ્થા ખાંડ આધારિત કાચા માલમાંથી બનતા ઇથેનોલની ખરીદી આ ટેન્ડરમાં શૂન્ય કરવાની સરકારની સૂચનાને અનુરૂપ છે.
આ પહેલાં ભારત ઇથેનોલના ઉત્પાદન માટે શેરડીમાંથી મેળવવામાં આવતા કાચા માલનો પણ ઉપયોગ કરતું રહ્યું છે. હવે સરકારનો ભાર એવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પર રહેશે, જેનાથી ઘરેલુ ખાંડની ઉપલબ્ધતાને અસર કર્યા વિના ઇથેનોલ મિશ્રણનો લક્ષ્યાંક હાંસલ કરી શકાય.
સરકાર ખાંડ માટે શેરડીનો ઉપયોગ કેમ વધારવા માગે છે?
સરકારના આ નિર્ણય પાછળનાં મુખ્ય કારણો ઘરેલુ બજારમાં ખાંડના વધતા ભાવ અને આગામી પાકના ઉત્પાદન અંગેની ચિંતાઓ છે.
1. ખાંડના વધતા ભાવ પર નિયંત્રણ
ખાંડના છૂટક ભાવમાં ઝડપથી વધારો થયો છે. આવી સ્થિતિમાં સરકાર ઇચ્છે છે કે શેરડીનો ઉપયોગ ઇથેનોલને બદલે વધુ પ્રમાણમાં ખાંડ બનાવવા માટે કરવામાં આવે. જ્યારે શેરડીના રસ અને ખાંડની ચાસણીનો ઉપયોગ ઇથેનોલના ઉત્પાદન માટે થાય છે, ત્યારે તેમાંથી બની શકતી ખાંડનો જથ્થો ખાદ્ય બજારમાં ઉપલબ્ધ થઈ શકતો નથી. સરકારની નવી નીતિનો હેતુ આવા ઉપયોગને અટકાવીને ઘરેલુ પુરવઠો વધારવાનો છે. જોકે, ખાંડના ભાવમાં વધારાનું એકમાત્ર કારણ ઇથેનોલનું ઉત્પાદન નથી. કેન્દ્ર સરકારે ઑગસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે ઓછું ઘરેલુ ઉત્પાદન, તહેવારોની માંગ, હવામાનને કારણે પાકને થયેલું નુકસાન, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પુરવઠાની અછત અને સંગ્રહખોરી અથવા સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિઓ જેવા અનેક પરિબળો ભાવને અસર કરી રહ્યાં છે.
2. મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં ઓછા વરસાદની અસર
મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક દેશનાં મુખ્ય શેરડી ઉત્પાદક રાજ્યો છે. આ રાજ્યોમાં ઓછા વરસાદ અને પ્રતિકૂળ હવામાનને કારણે શેરડીની ઉપજ અંગે ચિંતા વધી છે. જો શેરડીનું ઉત્પાદન અંદાજ કરતાં ઓછું રહે, તો ખાંડ મિલો પાસે ઉપલબ્ધ કાચા માલના જથ્થા પર પણ અસર પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં શેરડીનો ઉપયોગ ખાંડ અને ઇથેનોલ વચ્ચે વહેંચવાને બદલે ખાદ્ય ખાંડના ઉત્પાદનને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી શકે છે. સરકારનો હેતુ આગામી મોસમમાં પુરવઠા પર ઊભા થઈ શકે તેવા દબાણને ઘટાડવાનો છે.
3. ઘરેલુ માંગ માટે પૂરતો જથ્થો તૈયાર કરવો
ઉત્પાદનના અગાઉના ચક્રમાં ભારતનું ચોખ્ખું ખાંડ ઉત્પાદન ઘરેલુ વપરાશની જરૂરિયાતની આસપાસ રહ્યું હતું. ઉપલબ્ધ અહેવાલ મુજબ, દેશમાં વાર્ષિક ઘરેલુ માંગ આશરે 280થી 285 લાખ ટન છે. આ સ્થિતિમાં સરકાર તહેવારોની મોસમ અને નવો પાક બજારમાં આવે તે સમયગાળા દરમિયાન પૂરતી ખાંડ ઉપલબ્ધ રાખવા માગે છે. ઇથેનોલ માટે ખાંડ આધારિત કાચા માલનો ઉપયોગ અટકાવવાથી ખાંડના ઉત્પાદનને પ્રાથમિકતા આપવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકારના ઑગસ્ટના સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવાયું હતું કે તે સમયે ઉપલબ્ધ જથ્થો ઘરેલુ માંગ પૂરી કરવા માટે પૂરતો હતો. તેથી ઉત્પાદન અંગેની આશંકાઓ અને વાસ્તવિક અછત વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
હવે કઈ વસ્તુઓમાંથી ઇથેનોલ બનશે?
ખાંડ આધારિત કાચા માલ પર રોક લગાવ્યા બાદ ઇથેનોલની ખરીદીમાં અનાજ આધારિત વિકલ્પોની ભૂમિકા વધશે.
મુખ્ય વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો આ પ્રમાણે છે.
- મકાઈ: ઇથેનોલના ઉત્પાદન માટેનો મુખ્ય અનાજ આધારિત કાચો માલ.
- તૂટેલા ચોખા: ઇથેનોલ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
- ભારતીય ખાદ્ય નિગમ (FCI)નો વધારાનો ચોખા: ઉપલબ્ધ વધારાના જથ્થામાંથી ઇથેનોલનું ઉત્પાદન કરી શકાય છે.
- ક્ષતિગ્રસ્ત અનાજ: નિર્ધારિત ધોરણો અનુસાર ઇથેનોલના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગમાં લેવાતું અનાજ.
- સી-હેવી મોલાસિસ: ખાંડ કાઢવાની પ્રક્રિયા પછી બચતો મોલાસિસ, જેનો ઇથેનોલના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ કરી શકાય છે.
નવા ટેન્ડરમાં મકાઈ, તૂટેલા ચોખા અને FCIના વધારાના ચોખા જેવા વિકલ્પોમાંથી ઇથેનોલના પુરવઠા માટે બિડ મંગાવવામાં આવી છે. સી-હેવી મોલાસિસ પણ ખાંડ આધારિત કાચા માલથી અલગ મંજૂર વિકલ્પ તરીકે ચાલુ છે. આ ફેરફારનો હેતુ ઇથેનોલનું ઉત્પાદન ચાલુ રાખીને શેરડીમાંથી બનતી ખાદ્ય ખાંડની ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવાનો છે.
શું શેરડીનો ઉપયોગ અટકાવવાથી ખાંડના ભાવ નિયંત્રણમાં આવશે?
સરકારે 2026-27ના પુરવઠા વર્ષમાં ઇથેનોલના ઉત્પાદન માટે શેરડીના રસ, ખાંડની ચાસણી અને બી-હેવી મોલાસિસનો ઉપયોગ શૂન્ય કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. તેનો હેતુ શેરડીમાંથી વધુ ખાંડ બનાવીને બજારમાં તેની ઉપલબ્ધતા વધારવી અને વધતા ભાવ પર અંકુશ લગાવવાનો છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે શું માત્ર ઇથેનોલ માટે શેરડીના ઉપયોગ પર રોક લગાવવાથી ખાંડ સસ્તી થઈ જશે? તેનો જવાબ એટલો સીધો નથી. ખાંડના ભાવ માત્ર એટલા પરથી નક્કી થતા નથી કે કેટલી શેરડીનો ઉપયોગ ઇથેનોલ બનાવવા માટે થાય છે. શેરડીની કુલ ઉપજ, ખાંડ મિલોની ઉત્પાદન ક્ષમતા, ઘરેલુ માંગ, જૂનો જથ્થો, નિકાસ નીતિ અને બજારમાં વેપારીઓની પ્રવૃત્તિઓ પણ ભાવને અસર કરે છે. જો મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક જેવા મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યોમાં ખરાબ હવામાનને કારણે શેરડીની ઉપજ ઓછી રહે, તો ઇથેનોલ માટે શેરડીનો ઉપયોગ અટકાવવા છતાં ખાંડનો પુરવઠો અપેક્ષા મુજબ વધી શકશે નહીં.
શું ઇથેનોલ કંપનીઓ છૂપી રીતે ખેડૂતો પાસેથી શેરડી ખરીદી શકે છે?
બીજો મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે શું ઇથેનોલ કંપનીઓ સરકારી આદેશ છતાં ખેડૂતો પાસેથી શેરડી ખરીદીને છૂપી રીતે ઇથેનોલ બનાવવાનું કામ ચાલુ રાખી શકે છે? તેને સંપૂર્ણપણે અશક્ય કહી શકાય નહીં, પરંતુ અહીં એક ટેકનિકલ તફાવત સમજવો જરૂરી છે. ઇથેનોલ બનાવતા એકમો સામાન્ય રીતે શેરડીના રસ, ખાંડની ચાસણી અથવા મોલાસિસ જેવા કાચા માલનો ઉપયોગ કરે છે. નવી વ્યવસ્થા હેઠળ તેલ વિપણન કંપનીઓ આ સ્ત્રોતોમાંથી બનેલા ઇથેનોલની ખરીદી કરશે નહીં. તેનો અર્થ એ નથી કે દેશમાં શેરડીની દરેક પ્રકારની ખરીદી પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. ખાંડ મિલો દ્વારા ખેડૂતો પાસેથી શેરડીની ખરીદી ચાલુ રહેશે, કારણ કે ખાંડના ઉત્પાદન માટે તેની જરૂર છે. જો કોઈ એકમ પ્રતિબંધિત કાચા માલમાંથી ઇથેનોલ બનાવીને તેને અન્ય સ્ત્રોતમાંથી બનાવેલું હોવાનું દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરે, તો તે નિયમોના ઉલ્લંઘનનો મામલો બની શકે છે. જોકે, આવું થઈ રહ્યું હોવાનો દાવો કરવા માટે નક્કર પુરાવા જરૂરી હશે.
દેખરેખ અને પારદર્શિતા કેટલી જરૂરી?
સરકારની નીતિની વાસ્તવિક અસર એ વાત પર નિર્ભર રહેશે કે ઇથેનોલનું ઉત્પાદન કરતા એકમોના કાચા માલ અને તૈયાર ઉત્પાદન પર કેટલી અસરકારક રીતે દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. આ માટે ખાંડ મિલો અને ડિસ્ટિલરીઓના રેકોર્ડ, કાચા માલની ખરીદી, ઉત્પાદનના આંકડા અને તેલ કંપનીઓને કરવામાં આવતા પુરવઠાની સરખામણી કરવી જરૂરી રહેશે. સાથે જ, અનાજ આધારિત ઇથેનોલ બનાવવા માટે મકાઈ અને ચોખા પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે કે નહીં અને તેની કિંમતો પર શું અસર પડે છે તે પણ જોવું પડશે. જો દેખરેખ નબળી રહી અથવા વૈકલ્પિક કાચા માલના પુરવઠામાં અવરોધ આવ્યો, તો નીતિનાં અપેક્ષિત પરિણામો પર અસર પડી શકે છે. તેથી સરકારનો નિર્ણય પોતે જ ખાંડના ભાવ ઘટવાની ખાતરી આપતો નથી. તેની અસર આગામી મહિનાઓમાં ખાંડનું ઉત્પાદન, બજારમાં ઉપલબ્ધ જથ્થો, માંગ અને ભાવના વાસ્તવિક આંકડાઓ પરથી જ સ્પષ્ટ થશે.
2026-27 માટેના ઇથેનોલ ખરીદી ટેન્ડરમાં ખાંડ આધારિત કાચા માલનો હિસ્સો શૂન્ય કરવાનો નિર્ણય સરકારની બે પ્રાથમિકતાઓ વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ છે. એક તરફ પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું મિશ્રણ વધારવું અને બીજી તરફ ઘરેલુ બજારમાં ખાંડની ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવી. સરકાર હવે ઇથેનોલની ખરીદી માટે અનાજ આધારિત વિકલ્પો પર વધુ નિર્ભર રહેશે. આ નીતિની વાસ્તવિક અસર એ વાત પર નિર્ભર કરશે કે આગામી શેરડીની મોસમમાં ખાંડનું ઉત્પાદન કેટલું રહે છે, અનાજ આધારિત ઇથેનોલનો પુરવઠો કેટલી ઝડપથી વધે છે અને છૂટક બજારમાં ખાંડના ભાવ પરનું દબાણ કેટલું ઘટે છે.
