Hydrogen Train Vs Vande Bharat Train: ભારતમાં રેલવેએ વરાળથી ચાલતી ટ્રેનથી લઈને હવે હાઈડ્રોજન ટ્રેન સુધીનો સફર પૂર્ણ કરી લીધો છે. આજે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ ઐતિહાસિક યાત્રાને લીલી ઝંડી આપીને રેલવેની ટેકનોલોજીને નવા આયામ સુધી પહોંચાડી છે. અવાજ અને ધુમાડા વગરની આ ટેકનોલોજી જ ભવિષ્યની ટેકનોલોજી છે. ભારતમાં જીંદથી સોનીપત સુધી હાઈડ્રોજન ટ્રેન ચાલશે. આખરે હાઈડ્રોજન ટ્રેન શું છે અને તેની ખાસિયત શું હોય છે? આ વંદે ભારતથી ટેકનોલોજીની બાબતમાં કેવી રીતે અલગ છે? શું ભવિષ્યમાં આ ટ્રેન વંદે ભારતની જગ્યા લઈ લેશે? ચાલો સમજીએ દરેક વાત.
હાઈડ્રોજન ટ્રેનની ખાસિયતની વાત કરીએ તો તે એક હાઈબ્રિડ ઈલેક્ટ્રિક કારની જેમ કામ કરે છે. તે ચાલતા-ચાલતા જ પોતાના માટે ક્લીન એનર્જી એટલે કે સાફ વીજળી બનાવે છે. હાઈડ્રોજન શું છે? આ એક એવો સવાલ છે જે આપણને વિજ્ઞાનની ઊંડાણો અને બ્રહ્માંડની શરૂઆતમાં લઈ જાય છે. પીરિયોડિક ટેબલનો આ સૌથી પહેલો તત્વ છે, જેને H સિમ્બોલથી દર્શાવવામાં આવે છે અને એટોમિક નંબર 1 છે. ચાલો તેને ખૂબ જ સરળ શબ્દોમાં સમજીએ કે આ શું છે?
એક તરફ જ્યાં સેમી-હાઈ-સ્પીડ વંદે ભારત ટ્રેનોએ પ્રીમિયમ અને રફ્તારના સફરને નવા અર્થ આપ્યા છે. બીજી તરફ રેલવેએ સ્વદેશી હાઈડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટ્રેન તરીકે પાટાઓ પર સંપૂર્ણ રીતે અલગ ટેકનોલોજીનો આગાઝ કરી દીધો છે. પરંતુ તેણે એક મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે. આખરે રેલવેએ બીજી નવી વંદે ભારત બનાવવાને બદલે આ નવી હાઈડ્રોજન ટેકનોલોજી પર પૈસા અને સમય કેમ લગાવ્યો? તેનો જવાબ રેલવેના અલગ-અલગ સેક્ટરને ટાર્ગેટ કરવાની સાથે જ પાયાની માળખાગત સુવિધાઓના પડકારોને હલ કરવા અને કાર્બન-ન્યૂટ્રલ કરીને પ્રદૂષણ મુક્ત બનવાના મોટા લક્ષ્યોમાં છુપાયેલ છે.
હાઈડ્રોજન ટ્રેન અને વંદે ભારતની ટેકનોલોજીમાં શું છે તફાવત?
હાઈડ્રોજન ટ્રેન વિરુદ્ધ વંદે ભારતની વાત કરીએ તો ભલે આ બંને ટ્રેનો અત્યાધુનિક છે અને ભારતમાં જ વિકસિત કરવામાં આવી છે. પરંતુ તેમની ટેકનોલોજી અને તેમને ચલાવવાનો મકસદ એકબીજાથી બિલકુલ જુદો છે. વંદે ભારત એક ઈલેક્ટ્રિક મલ્ટિપલ યુનિટ (EMU) છે, જે સંપૂર્ણ રીતે પાટાઓની ઉપર લાગેલા વીજળીના તારો પર ડિપેન્ડ છે. જો ઉપર વીજળીના તાર નહીં હોય, તો વંદે ભારત એક ઈંચ પણ હલી શકશે નહીં. આનાથી ઉલટું હાઈડ્રોજન ટ્રેન એટલે સરળ ભાષામાં પાટાઓ પર દોડતું એક ચાલતું-ફરતું પાવર પ્લાન્ટ છે. તે પોતાની અંદર જ હાઈડ્રોજનથી વીજળી બનાવે છે. તેથી તેને ઉપર કોઈ વીજળીના તારની જરૂર હોતી નથી.
વંદે ભારતને રફ્તાર, લક્ઝરી અને ભારે ભીડવાળા રૂટ્સ માટે બનાવવામાં આવી છે, જે 130 થી 160 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની રફ્તારથી મોટા શહેરોને જોડે છે. જ્યારે હાઈડ્રોજન ટ્રેનનો મકસદ સસ્ટેનેબિલિટી એટલે કે પર્યાવરણ સુરક્ષા અને ક્ષેત્રીય કનેક્ટિવિટી છે. તે શરૂઆતમાં 75 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની રફ્તારથી ચાલશે. અને તેનું મુખ્ય કામ તે રૂટ્સથી ડીઝલ એન્જિનોને હટાવવાનું છે જ્યાં વીજળીની લાઈનો બિછાવી શકાતી નથી.
હાઈડ્રોજન ટ્રેનો પર કેમ દાવ લગાવી રહી છે રેલવે?
ભારતીય રેલવેએ પોતાના મુખ્ય બ્રોડ-ગેજ નેટવર્કનો લગભગ 99 ટકા ભાગ વીજળીથી જોડી લીધો છે પરંતુ કેટલાક ખૂબ જ સંવેદનશીલ ઈલાકાઓ જેવા કે પહાડી રસ્તાઓ અને ઐતિહાસિક હેરિટેજ રૂટ હજુ પણ છૂટેલા છે. નોન-ઈલેક્ટ્રિફાઈડ અને હેરિટેજ રૂટ્સ માટે હાઈડ્રોજન ટ્રેનને જ બહેતર વિકલ્પ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
હેરિટેજ રૂટ્સની મજબૂરી: કાલકા-શિમલા રેલવે, નીલગીરી માઉન્ટેન કે દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલવે જેવા ખૂબ જ સુંદર અને ઐતિહાસિક રસ્તાઓ પર વીજળીના મોટા-મોટા થાંભલા અને હાઈ-વોલ્ટેજ તાર લગાવવા ત્યાંની પ્રાકૃતિક સુંદરતા અને પર્યાવરણને તબાહ કરી શકે છે.
ઝેરીલા ડીઝલથી મુક્તિ: વર્તમાનમાં આ રૂટો પર જૂના ડીઝલ એન્જિન ચાલે છે. આ ભારે માત્રામાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ, હાનિકારક ધુમાડો અને તેજ અવાજ પેદા કરે છે.
હાઈડ્રોજન જ સમાધાન કેમ: હાઈડ્રોજન ટ્રેન અહીં એકદમ ફિટ બેસે છે. વીજળીના તાર બિછાવ્યા વગર અને જંગલોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર, માત્ર આ ડીઝલ ટ્રેનોને હાઈડ્રોજન ટ્રેનોથી બદલીને આ ઈકો-સેન્સિટિવ ઝોનને 100 ટકા પ્રદૂષણ મુક્ત કરીને ગ્રીન ઝોન બનાવી શકાય છે.
શું ભવિષ્યમાં વંદે ભારતને રિપ્લેસ કરી દેશે હાઈડ્રોજન ટ્રેન?
બંને ટ્રેન અલગ ખાસિયત સાથે છે. હાઈડ્રોજન ટ્રેન ક્યારેય વંદે ભારતની જગ્યા લેશે નહીં, પરંતુ આ બંને એકબીજાના મદદગારના રૂપમાં સાથે-સાથે પાટા પર દોડશે. વંદે ભારત મુખ્ય અને લાંબા રૂટ પર પોતાનો દબદબો બનાવી રાખશે, જ્યાં હજારો મુસાફરોને ખૂબ ઝડપથી એક શહેરથી બીજા શહેર પહોંચાડવાના હોય છે અને ભારે માત્રામાં સતત વીજળીની જરૂર હોય છે.
બીજી તરફ હાઈડ્રોજન ટ્રેન સ્થાનિક રૂટ, ઓછી દૂરીના સર્કિટ અને પર્યટનથી ભરેલા હેરિટેજ રસ્તાઓની કમાન સંભાળશે. હવે કારણ કે હાઈડ્રોજન બનાવવા અને તેની ટેકનોલોજીનો ખર્ચ અત્યારે વધુ છે, તેથી તેને તે રૂટ પર ચલાવવું બેમાની હશે જે પહેલાથી જ વીજળીની લાઈનોથી સજ્જ છે. રેલવેની આ બેવડી રણનીતિ છે, જેના હેઠળ વંદે ભારત રફ્તાર સંભાળશે અને હાઈડ્રોજન ટ્રેન પર્યાવરણને બચાવશે.
