India Pending Court Cases: ₹9,800 કરોડના ખર્ચ છતાં કેસોની ભીડ યથાવત, દેશભરમાં 5.64 કરોડથી વધુ કેસો હજુ પણ લંબિત
India Pending Court Cases: કેન્દ્રીય કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલના લેખિત જવાબ અનુસાર, ભારતમાં અદાલતી કેસોનો બોજ સતત વધી રહ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં 10,000થી વધુ કેસ એક દાયકાથી વધુ સમયથી લંબિત છે, જ્યારે ઉચ્ચ ન્યાયાલયોમાં 80,660 કેસ ત્રણ દાયકાથી વધુ સમયથી નિવારણની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 2011થી અત્યાર સુધી ન્યાયિક માળખામાં સુધારો અને ન્યાય વિતરણ પ્રણાલીમાં પ્રૌદ્યોગિકીના એકીકરણ માટે 9,800 કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં દાયકાઓથી લંબિત કેસોના નિવારણ પર તેનો અપેક્ષિત પ્રભાવ જોવા મળ્યો નથી.
ગયા અઠવાડિયે સંસદમાં પૂછાયેલા એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં કેન્દ્રીય કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે કેસોના નિવારણની જવાબદારી ન્યાયતંત્ર પર મૂકતાં જણાવ્યું કે અદાલતોએ કેસોના નિવારણ માટે કોઈ નિશ્ચિત સમયમર્યાદા નક્કી કરી નથી.
આંકડા મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટમાં 10 વર્ષથી વધુ સમયથી 10,000થી વધુ કેસ લંબિત છે. તેમાં 558 કેસ 20 વર્ષથી વધુ સમયથી અને 26 કેસ 30 વર્ષથી વધુ સમયથી લંબિત છે. જ્યારે દેશના 25 ઉચ્ચ ન્યાયાલયોમાં 30 વર્ષથી વધુ સમયથી 80,000થી વધુ કેસો લંબિત પડ્યા છે.
નેશનલ જ્યુડિશિયલ ડેટા ગ્રિડ પર ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટ, દેશના 25 હાઈકોર્ટ અને જિલ્લા તેમજ નીચલી અદાલતોમાં મળીને કુલ 5.64 કરોડ કેસો લંબિત છે.
ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં વિલંબ સંબંધિત એક પ્રશ્નના જવાબમાં મેઘવાલે જણાવ્યું, ‘અદાલતોમાં કેસોનો સમયબદ્ધ નિવારણ અનેક બાબતો પર નિર્ભર કરે છે. તેમાં પૂરતી સંખ્યામાં ન્યાયાધીશો અને ન્યાયિક અધિકારીઓની ઉપલબ્ધતા, સહાયક અદાલતી કર્મચારીઓ અને ભૌતિક માળખાની ઉપલબ્ધતા, કેસોના તથ્યોની જટિલતા, પુરાવાની પ્રકૃતિ, સ્ટેકહોલ્ડર્સ (જેમ કે બાર, તપાસ એજન્સીઓ, સાક્ષીઓ, વાદી)નો સહકાર અને નિયમો તથા પ્રક્રિયાઓનું યોગ્ય પાલન જેવા પાસાઓનો સમાવેશ થાય છે.’
જોકે સુપ્રીમ કોર્ટ ખાલી પડેલા પદો પર ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં ઝડપ દર્શાવતું રહ્યું છે, પરંતુ 25 હાઈકોર્ટ અને નીચલી અદાલતોમાં સ્થિતિ એવી નથી.
હાલમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલયોમાં 1,122 મંજૂર પદોની સામે 341 ન્યાયાધીશોના પદો ખાલી છે. જ્યારે અધીનસ્થ અદાલતોમાં 30,868 મંજૂર પદોની સામે 7,311 ન્યાયાધીશોના પદો ખાલી છે.
કાયદા પ્રધાને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોમાં મોટી સંખ્યામાં રહેલી ખાલી જગ્યાઓ માટે સંબંધિત હાઈકોર્ટ કોલેજિયમોને જવાબદાર ઠેરવ્યા. તેમણે જણાવ્યું કે કોલેજિયમો ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે ભલામણો મોકલવાની નિર્ધારિત સમયમર્યાદાનું પાલન કરી રહ્યા નથી. ઉચ્ચ ન્યાયાલયનું કોલેજિયમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને તે ઉચ્ચ ન્યાયાલયના બે વરિષ્ઠતમ ન્યાયાધીશોથી મળીને બને છે. જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની નિમણૂક માટે ભલામણ કરવાની પ્રક્રિયા ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (સીજેઆઈ) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવે છે.
મેઘવાલે જણાવ્યું, ‘પાંચ વર્ષથી વધુ સમયથી લંબિત કેસોના નિવારણ માટે તમામ 25 ઉચ્ચ ન્યાયાલયો અને જિલ્લા અદાલતોમાં એરિયર્સ કમિટીઓ (અરિયર્સ કમિટીઝ)ની રચના કરવામાં આવી છે. ઉપરાંત, લંબિત કેસો ઘટાડવાના હેતુથી સરકારે ભારતીય ન્યાય સંહિતા સહિત નવા ફોજદારી કાયદા, 2023, નેગોશિએબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ (સુધારા) અધિનિયમ 2018, કમર્શિયલ કોર્ટ્સ (સુધારા) અધિનિયમ 2018 અને સ્પેસિફિક રિલીફ (સુધારા) અધિનિયમ 2018 પણ અમલમાં મૂક્યા છે.
