PMahatma Gandhi’s Poverty: આપણે બધા જાણીએ છીએ કે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, જેમને આપણે બાપુ અથવા મહાત્મા તરીકે ઓળખીએ છીએ, તેઓ બકરીનું દૂધ પીતા હતા. સ્વર્ગસ્થ ખુશવંત સિંહે તેમના પુસ્તકમાં સરોજિની નાયડુના હવાલેથી ગાંધીજી અને બકરીના દૂધ વિશે ઉલ્લેખ કર્યો છે. એવું કહેવાય છે કે તે બકરીને ખૂબ જ સાફ-સુથરી જગ્યાએ રાખવામાં આવતી હતી, તેને સુગંધિત સાબુથી નવડાવવામાં આવતી હતી અને તેને સૂકો મેવો તથા અન્ય પ્રોટીનયુક્ત આહાર ખવડાવવામાં આવતો હતો!
એવો અંદાજ છે કે તે બકરીનો ખર્ચ તે સમયે દર મહિને અંદાજે 10 રૂપિયા જેટલો હતો. 1940ના દાયકામાં 10 રૂપિયા એ ખૂબ મોટી રકમ ગણાતી હતી. સરોજિની નાયડુ એક સ્પષ્ટવક્તા અને પ્રભાવશાળી મહિલા હતા. ગાંધીજી જે રીતે સાબરમતી આશ્રમમાં એક અર્ધ-વૈરાગી તરીકે ગરીબીમાં રહેવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા, તેના પર કટાક્ષ કરતા નાયડુએ પૂછ્યું હતું કે, “શું તમે જાણો છો કે તમને ગરીબીમાં રાખવા માટે અમારે દરરોજ કેટલો ખર્ચ કરવો પડે છે?” ગાંધીજીનો આ પ્રત્યેનો પ્રતિસાદ અજ્ઞાત છે, પરંતુ તેઓ નારાજ થયા નહોતા કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે આ વાતમાં તથ્ય હતું.
ભારતમાં ગાંધીજી અને તેમની પદ્ધતિઓના ટીકાકારો ઘણા છે. આજે તેમના પોતાના દેશ કરતા વિશ્વના અન્ય દેશોમાં તેમના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરનારા લોકો વધુ જોવા મળે છે. કદાચ તેનું કારણ એ છે કે ભારતના રાજકારણીઓ ગાંધીવાદી મૂલ્યોની માત્ર વાતો કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ લાખો લોકો પાયાની સુવિધાઓ વગર ગરીબીમાં જીવે છે. આ દંભને કારણે જ આજે ઘણા લોકો ગાંધીજીના આદર્શો પર સવાલો ઉઠાવે છે.
