Meerut Lalita Gautam Murder Protest: ૧૫ મેના રોજ જ્યારે લલિતા ગૌતમ BA ફાઇનલ યરની પરીક્ષા આપવા ઘરેથી નીકળી હતી, ત્યારે તેને અને તેના પરિવારને જરા પણ અંદાજો નહોતો કે આગળ શું થવાનું છે. બે દિવસ પછી મેરઠ પોલીસને તેનો ઈજાઓથી ભરેલો મૃતદેહ એક શેરડીના ખેતરમાં મળ્યો.
૨૦ વર્ષીય દલિત યુવતીને ન્યાય અપાવવા માટે પરિવારની લડાઈ હવે માત્ર એક પરિવારની લડાઈ રહી નથી. તેના મૃત્યુની પરિસ્થિતિઓ અને ત્યારબાદ થયેલા જાતીય વિરોધ પ્રદર્શનો હવે ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ અને સરકાર, બંને માટે મોટો રાજકીય અને વહીવટી મુદ્દો બની ગયા છે.
બુધવારે પ્રદર્શનકારીઓ પર પોલીસની કાર્યવાહી, જેમાં મેરઠના વરિષ્ઠ પોલીસ અધિક્ષક (SSP) દ્વારા કસ્ટડીમાં લેવાયેલા પ્રદર્શનકારીઓને વાનની અંદર થપ્પડ મારવાનો વીડિયો પણ સામે આવ્યો છે, તેણે સરકાર વિરુદ્ધ લોકોનો રોષ વધુ વધારી દીધો છે.
પોલીસની કથિત સખ્તીના આરોપોને જોતા રાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર પંચ (NHRC) એ ૮ જુલાઈએ મેરઠમાં થયેલા પ્રદર્શન દરમિયાન બનેલી ઘટનાઓ પર ઉત્તર પ્રદેશના પોલીસ મહાનિર્દેશક અને રાજ્યના ગૃહ સચિવ પાસેથી જવાબ માંગ્યો છે.
બુધવારે કમિશનર સ્ક્વેરની બહાર જમા થયેલા પ્રદર્શનકારીઓ પર પોલીસની કાર્યવાહીથી આક્રોશ ફેલાઈ ગયો છે.
બીજી તરફ, પોલીસે ૧૬ નામજદ અને ૨૫-૫૦ અજ્ઞાત લોકો વિરુદ્ધ FIR નોંધી છે. તેમના પર ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની ૧૪ કલમો લગાવવામાં આવી છે. અત્યાર સુધી સાત લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી ચૂકી છે.
શુક્રવાર બપોરે ભીમ આર્મી પ્રમુખ ચંદ્રશેખર ‘આઝાદ’ નો કાફલો મુઝફ્ફરનગરના એક ટોલ પ્લાઝા પર રોકવામાં આવ્યો, જ્યાં તેમની પોલીસ સાથે દલીલ થઈ.
આ દરમિયાન કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ પ્રદર્શનકારીઓ પર પોલીસ કાર્યવાહીને લઈને મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથને સવાલ પૂછ્યો. બીજી તરફ બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) પ્રમુખ માયાવતીએ પીડિત પરિવાર અને દલિત સમાજને કાયદો પોતાના હાથમાં ન લેવાની અપીલ કરી.
જોકે, પોલીસે મુખ્ય આરોપી અંકુશ કુમારની ધરપકડ કરી લીધી છે, જેણે કથિત રીતે હત્યાની વાત કબૂલી છે, પરંતુ લલિતાનો પરિવાર કહે છે કે આ હત્યામાં બીજા પણ ઘણા લોકો સામેલ હતા. પરિવારનો એવો પણ આરોપ છે કે લલિતા સાથે સામૂહિક દુષ્કર્મ થયું હતું, જોકે પોલીસે આ બાબતનો ઇનકાર કર્યો છે. અંકુશ પર અપહરણ અને હત્યાનો કેસ નોંધવામાં આવ્યો છે.
બ્રહ્મપુરી સર્કલ ઓફિસર સૌમ્યા અસ્થાનાએ કહ્યું, “પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં હત્યાની પુષ્ટિ થઈ છે અને તેમાં દુષ્કર્મનો કોઈ સંકેત નથી. મૃત્યુનું કારણ ગળું દબાવવું છે. તેની ગરદનનું હાડકું તૂટી ગયું હતું.”
તે દિવસ જેણે બધું બદલી નાખ્યું
લલિતા ૧૫ મેની સવારે આશરે ૯ વાગ્યે મેરઠના RG કોલેજમાં રાજનીતિ વિજ્ઞાનની પરીક્ષા આપવા માટે ઘરેથી નીકળી હતી. તેના ભાઈ ટીનૂ ગૌતમે જણાવ્યું કે તેને સાંજે ૫ વાગ્યા સુધી પાછા આવવાનું હતું, પરંતુ તે પાછી આવી નહીં.
ટીનૂએ કહ્યું, “જ્યારે તે પાછી ન આવી તો અમે તેને ઘણી વાર ફોન કર્યો. પછી અમે કોલેજ પહોંચ્યા, જ્યાં જાણવા મળ્યું કે તેણે પરીક્ષા જ આપી નથી. મોડી રાત્રે અમે પોલીસ સ્ટેશન જઈને ગુમ થયાની રિપોર્ટ નોંધાવવા પહોંચ્યા.”
પોલીસ મુજબ, લલિતા ૧૫ મેના રોજ લાપતા થઈ હતી અને તેનો પરિવાર બીજા દિવસે TP નગર પોલીસ સ્ટેશન પહોંચ્યો હતો. તેનો મૃતદેહ તે વિસ્તારમાંથી મળ્યો જે રોહટા પોલીસ સ્ટેશનની સીમામાં આવે છે.
મેરઠના એક વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીએ જણાવ્યું કે ફરિયાદ મળતા જ તપાસ શરૂ કરી દેવામાં આવી હતી. તેમણે કહ્યું કે મૃતદેહ કિરોટ ગામ પાસે ઉકાસિયા જંગલમાં શેરડીના ખેતરમાંથી મળી આવ્યો.
ધરપકડ કરાયેલ મુખ્ય આરોપી અંકુશ કુમાર કથિત રીતે ઘણા સમયથી લલિતા પર તેની સાથે લગ્ન કરવાનું દબાણ કરી રહ્યો હતો.
લલિતાની બહેન તનુ ગૌતમે કહ્યું, “અંકુશ ઘણા લાંબા સમયથી લલિતાની પાછળ પડેલો હતો. તે તેના પર લગ્નનું દબાણ કરી રહ્યો હતો. લલિતા સતત ના પાડતી રહી. આ પછી તેણે ધમકી આપી કે જો તેણે લગ્નની ના પાડી તો તે તેને અને તેના પરિવારને મારી નાખશે. અંતે તેણે આવું જ કર્યું.”
મુખ્ય આરોપી અને પીડિતા બંને એક જ ગામના રહેવાસી છે.
તનુએ જણાવ્યું કે લલિતા આગળ ભણવા માંગતી હતી અને સંઘ લોક સેવા આયોગ (UPSC) ની પરીક્ષાની તૈયારી માટે કોચિંગ કરવા માંગતી હતી.
તેમણે કહ્યું, “ઇન્ટરમીડિયેટમાં તેના ૭૮ ટકા અંક આવ્યા હતા અને તેનો CGPA ૭.૨ હતો. તેને ભણવું અને મહેનત કરવી ખૂબ ગમતું હતું. તે અત્યારે લગ્ન કરીને વસવા માંગતી નહોતી. અંકુશના દબાણે તેની જાન લઈ લીધી.”
ફોરેન્સિક તપાસ અને સર્વેલન્સમાંથી મળેલા પુરાવાઓના આધારે પોલીસ અંકુશ સુધી પહોંચી.
તપાસ સાથે જોડાયેલ એક પોલીસ અધિકારીએ જણાવ્યું, “તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે અંકુશ અને લલિતા સાથે હતા. ઘટનાના દિવસે અંકુશે લલિતાના મોબાઈલમાં કોઈ બીજા યુવક સાથે તેની ચેટ જોઈ લીધી હતી.”
અધિકારી મુજબ, આ વાતને લઈને બંને વચ્ચે વિવાદ થયો, જેના પછી ગુસ્સામાં આવીને અંકુશે લલિતાની હત્યા કરી નાખી અને મૃતદેહને શેરડીના ખેતરમાં છુપાવી દીધો.
પ્રદર્શન અને વિવાદ
પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશના દલિત અધિકાર કાર્યકર્તા સુનીલ ગૌતમે કહ્યું કે પ્રદર્શન છેલ્લા વિકલ્પ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. “તેથી અમે પ્રદર્શન કરવાનો નિર્ણય કર્યો.”
ગૌતમ અને સેંકડો પ્રદર્શનકારીઓ બુધવારે કમિશનર ચોક પર ભેગા થયા, જે મેરઠ જિલ્લાના વહીવટી અને ન્યાયિક તંત્રનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
આ પ્રદર્શનમાં મુરાદાબાદ, લખનૌ, બુલંદશહેર, ગાઝિયાબાદ અને નોઈડાથી પણ દલિત અધિકાર કાર્યકર્તાઓ સામેલ થયા.
અધિકાર કાર્યકર્તાએ આરોપ લગાવ્યો કે જ્યારે પ્રદર્શનકારીઓ દલિત મહાપંચાયતમાં શાંતિપૂર્ણ રીતે બેસીને વિરોધ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે પોલીસે તેમને જબરદસ્તી હટાવવાનું શરૂ કરી દીધું.
તેમણે આરોપ લગાવ્યો, “પોલીસે પ્રદર્શનકારીઓ સાથે મારપીટ કરી, બદસલૂકી કરી અને બધાને ત્યાંથી હટાવી દીધા. આ સંપૂર્ણ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન હતું. અમે માત્ર નિષ્પક્ષ તપાસની માંગ કરી રહ્યા હતા.”
શોષિત ક્રાંતિ દલ (SKD) ના અધ્યક્ષ રવિકાંતે કલેક્ટરેટ ગેટની બહાર શાંતિપૂર્ણ ધરણા પર બેઠેલા દલિત પ્રદર્શનકારીઓ પર પોલીસના લાઠીચાર્જની નિંદા કરી.
તેમણે કહ્યું, “આ સંપૂર્ણ નિંદનીય છે અને તેની કડકમાં કડક નિંદા થવી જોઈએ. અમે મુખ્યમંત્રીને મળીશું અને લાઠીચાર્જ માટે જવાબદાર પોલીસ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ વિરુદ્ધ તાત્કાલિક અને સખત કાનૂની કાર્યવાહીની માંગ કરીશું.”
પોલીસનો પક્ષ
એક નિવેદનમાં મેરઠના SSP અવિનાશે કહ્યું કે પોલીસે ધરપકડ એટલા માટે કરી કારણ કે કેટલાક પ્રદર્શનકારીઓએ “પીડિતાના પરિવારના લોકોને ઉશ્કેર્યા, ગેરકાયદેસર રીતે રસ્તો જામ કર્યો, ભીડને ઉકસાવી અને કાયદો-વ્યવસ્થા બગાડી.”
SSP એ કહ્યું, “પરિવાર અને તપાસ અધિકારી, સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશન પ્રભારી તથા અન્ય અધિકારીઓ વચ્ચે સતત વાતચીત થતી રહી અને પરિવાર દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા તમામ મુદ્દાઓનું સંતોષજનક સમાધાન કરવામાં આવ્યું.”
આ છતાં, પાંડેએ કહ્યું, “ઉપદ્રવી અને ગેરકાયદેસર તત્વો” એ પરિવારને ઉશ્કેર્યો અને રસ્તો જામ કર્યો.
તેમણે કહ્યું કે વારંવાર અપીલ કરવા છતાં જામ હટાવવામાં આવ્યો નહીં. આ પછી કાયદો-વ્યવસ્થા અને ટ્રાફિક સુચારૂ રાખવા માટે જરૂરી ન્યૂનતમ બળનો ઉપયોગ કરી રસ્તો ખાલી કરાવવામાં આવ્યો.
બયાનમાં કહેવામાં આવ્યું, “ઉપલબ્ધ વીડિયો અને સોશિયલ મીડિયાના વિશ્લેષણના આધારે તે લોકોની ઓળખ કરી લેવામાં આવી છે જેમણે રસ્તો જામ કરવાનું કાવતરું ઘડ્યું, લોકોને ઉશ્કેર્યા અને આખી ઘટનામાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી.” તેમાં એ પણ કહેવામાં આવ્યું કે આમાંથી કેટલાક લોકોનો ગુનાહિત રેકોર્ડ પણ છે.
બુધવારના પ્રદર્શન પછી નોંધાયેલ FIR માં એક સબ-ઇન્સ્પેક્ટર (SI) એ આરોપ લગાવ્યો કે આ સભા વહીવટી તંત્રની પરવાનગી વગર આયોજિત કરવામાં આવી હતી.
SI એ આરોપ લગાવ્યો કે જ્યારે પોલીસે હસ્તક્ષેપ કરવાની કોશિશ કરી તો કોઈએ તેમની વાત સાંભળી નહીં. FIR માં એ પણ કહેવામાં આવ્યું કે દલિત અધિકાર કાર્યકર્તા રવિ ગૌતમે આત્મહત્યાની કોશિશ કરી.
FIR મુજબ, થોડી જ વારમાં વધુ લોકો ત્યાં પહોંચી ગયા. “તેમણે પહેલાથી બનાવેલી યોજના હેઠળ જાહેર રસ્તો જામ કરી દીધો અને જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ કાર્યાલયનો ગેટ તોડીને જબરદસ્તી અંદર ઘૂસવાની કોશિશ કરી.”
FIR માં કહેવામાં આવ્યું, “તેમની ગેરકાયદેસર હરકતોનો હેતુ શાંતિ ભંગ કરવાનો, પોલીસની કાયદેસર તપાસમાં બાધા નાખવાનો, સરકારી કર્મચારીઓને પોતાનું કામ કરવાથી રોકવાનો અને જનતાને નુકસાન પહોંચાડવાનો હતો. આનાથી જાહેર જગ્યા પર અફરા-તફરી મચી ગઈ અને લોકોને ખતરો, બાધા અને અસુવિધા થઈ.”
FIR માં કહેવામાં આવ્યું કે પોલીસ અને વહીવટી અધિકારીઓની અપીલની પણ કોઈ અસર થઈ નહીં. તેના બદલે પ્રદર્શનકારીઓએ પોલીસ સાથે ધક્કા-મુક્કી કરી.
FIR માં કહેવામાં આવ્યું, “પ્રદર્શનકારીઓએ પોલીસ દળ પર જીવલેણ હુમલો કર્યો. આનાથી કેટલાક પોલીસકર્મીઓ ગંભીર રીતે ઘાયલ થઈ ગયા. તેમની સાથે મોજૂદ અન્ય પોલીસકર્મીઓએ કોઈ રીતે તેમનો જીવ બચાવ્યો.”
વિવાદ વધુ વધ્યો
જે વાતથી સૌથી વધુ ગુસ્સો વધ્યો, તે ત્રણ દિવસ પહેલા પ્રદર્શનકારીઓ પર પોલીસ કાર્યવાહીના વીડિયો છે. એક X એકાઉન્ટ પર લખ્યું, “આ વર્દીની આડમાં ગુંડાગીરી છે.” એક અન્યએ લખ્યું, “શું દલિત દીકરી માટે ન્યાય માંગવો હવે અપરાધ છે?”
આ મામલા પર માયાવતીથી લઈને સમાજવાદી પાર્ટી પ્રમુખ અખિલેશ યાદવ સુધી ઘણા નેતાઓએ પ્રતિક્રિયા આપી છે.
બસપા પ્રમુખે X પર લખ્યું કે બુધવારની ઘટના અત્યંત ચિંતાજનક છે.
તેમણે લખ્યું, “બંધારણની કલમ ૧૯ દરેક નાગરિકને પોતાના વિચાર રાખવાનો અને શાંતિપૂર્ણ તથા અહિંસક રીતે વિરોધ નોંધાવવાનો મૌલિક અધિકાર આપે છે. જો શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરી રહેલા લોકો પર બળ પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે તો તેની નિષ્પક્ષ અને પારદર્શી તપાસ થવી જોઈએ. દોષિત અધિકારીઓ વિરુદ્ધ યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવવી જોઈએ.”
અખિલેશ યાદવે પણ ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસની ટીકા કરતા કહ્યું કે “ભાજપ રાજમાં પોલીસ અન્યાયના નવા રેકોર્ડ બનાવી રહી છે.”
સપા પ્રમુખે કહ્યું, “મેરઠમાં દલિત સમાજની દીકરી લલિતા ગૌતમને ન્યાય અપાવવા માટે અવાજ ઉઠાવવા પર પીડિત પરિવાર અને અન્ય લોકો પર હુમલો અને લાઠીચાર્જ કરવામાં આવવો અત્યંત નિંદનીય છે.”
