NCAP Air Pollution: 2023થી નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામ NCAP હેઠળ 6,822 કરોડ રૂપિયા ખર્ચવા છતાં, આ યોજનામાં સામેલ 83 ટકા શહેરોમાં હજુ પણ હવાની ગુણવત્તા નબળી છે. આ માહિતી કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને જલવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલયે 10 ઑગસ્ટે લોકસભામાં આપી હતી. આ જવાબ સમાજવાદી પાર્ટીની સાંસદ પ્રિયા સરોજ દ્વારા NCAP માટેની ફંડિંગ સંબંધિત પૂછાયેલા પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવ્યો હતો.
જવાબ અનુસાર, માત્ર મહારાષ્ટ્રમાં જ NCAP હેઠળ સામેલ તમામ 19 શહેરોમાં, જેમાં મુંબઈ પણ સામેલ છે, છેલ્લા 3 વર્ષથી PM10નું સ્તર સતત નેશનલ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ NAAQSથી વધુ રહ્યું છે. આ શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે 800 કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કરવામાં આવ્યા છે.
પર્યાવરણ મંત્રાલયે 2019માં NCAPની શરૂઆત કરી હતી. તેનો હેતુ 130 એવા ‘નૉન-અટેઇનમેન્ટ’ શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો હતો, જે PM10ની માત્રા માટે નક્કી કરાયેલા 60 µg/m³ના નેશનલ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ NAAQSને પૂર્ણ કરી શક્યા નહોતા.
PM10 એટલે 10 mmથી ઓછા વ્યાસ ધરાવતા કણોને પાર્ટિક્યુલેટ મેટર કહેવામાં આવે છે. તે એક પ્રકારનું વાયુ પ્રદૂષક છે, જે ધૂળ, બાંધકામ સામગ્રી, પરિવહન ક્ષેત્રમાંથી નીકળતા ધુમાડા અને પરાગકણોથી પણ વધે છે. NCAPનું ખાસ ધ્યાન PM10 પર છે, પરંતુ PM2.5 જેવા અન્ય વાયુ પ્રદૂષકો પણ હોય છે. PM2.5 એટલે 2.5 mmથી ઓછા વ્યાસ ધરાવતા કણો, જે વધુ જોખમી માનવામાં આવે છે.
NCAP હેઠળ દરેક શહેર માટે 2025-26 સુધી પાર્ટિક્યુલેટ મેટર પ્રદૂષણમાં 40 ટકા સુધી ઘટાડો કરવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. જોકે, લોકસભામાં MOEFCCના જવાબ અનુસાર, કુલ 130 શહેરોમાંથી માત્ર 26 શહેરો જ આ લક્ષ્ય હાંસલ કરી શક્યા છે. જ્યારે 2025-26માં માત્ર 14 શહેરો, એટલે કે આ યોજનામાં સામેલ 10 ટકાથી પણ ઓછા શહેરો, PM10ની માત્રા માટે નક્કી કરાયેલા NAAQSને પૂર્ણ કરી શક્યા.
કયા શહેરોનું પ્રદર્શન નબળું રહ્યું?
મુંબઈ, દિલ્હી, કોલકાતા, સુરત, અમદાવાદ, પુણે, ભુવનેશ્વર, અમૃતસર અને ગુવાહાટીમાં 2023, 2024, 2025 અને 2026 (જુલાઈ સુધી) દરમિયાન PM10નું સ્તર NAAQSના નક્કી કરાયેલા ધોરણોથી વધુ રહ્યું. 2019માં આ કાર્યક્રમ શરૂ થયા પછીથી સરકારે 130 શહેરોની હવા સ્વચ્છ કરવા માટે 16,423 કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કર્યા છે.
આંધ્ર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં NCAP હેઠળ સૌથી વધુ શહેરો સામેલ છે—અનુક્રમે 13, 19 અને 17. મહારાષ્ટ્રનું એક પણ શહેર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષિત ધોરણો મુજબ હવાની ગુણવત્તા હાંસલ કરી શક્યું નથી. જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશના 17માંથી 16 શહેરો પણ NAAQSના ધોરણોથી ઉપર છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં 13માંથી 8 શહેરો નક્કી કરાયેલા ધોરણોને પૂર્ણ કરી શક્યા નથી.
તે જ રીતે, બિહારના યોજનામાં સામેલ તમામ 3 શહેરો, ગુજરાતના તમામ 4 શહેરો અને ઓડિશાના તમામ 7 શહેરો નક્કી કરાયેલા વાયુ ગુણવત્તા ધોરણોને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
મંત્રાલયના જવાબમાં જણાવવામાં આવ્યું છે, “NCAPનો હેતુ માળખાગત સુવિધાઓ, સ્થાનિક કાર્યયોજનાઓ અને સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓ દ્વારા સતત હવાની ગુણવત્તાનું સંચાલન કરવાનો છે.”
મંત્રાલયે એ જણાવ્યું નથી કે કયા શહેરોએ ધોરણોને પૂર્ણ કર્યા અને કયા શહેરો તેમાં નિષ્ફળ રહ્યા. જોકે, આંકડાઓના વિશ્લેષણથી જાણવા મળે છે કે તમામ મોટા શહેરો NCAPના લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા અને NAAQSના ધોરણોને પૂર્ણ કરવા માટે પોતાના વાયુ પ્રદૂષણમાં જરૂરી ઘટાડો કરી શક્યા નથી.
