Overtourism in India: સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ સુંદર પહાડ, શાંત સરોવર અથવા અસ્પર્શિત ઉચ્ચપ્રદેશની એક તસવીર વાયરલ થાય છે. આગામી કેટલાક મહિનાઓમાં ત્યાં પહોંચનારા લોકોની સંખ્યા વધવા લાગે છે. રસ્તાઓ બને છે, પાર્કિંગ ભરાઈ જાય છે, હોટેલ અને હોમસ્ટે શરૂ થાય છે, કેફે આવે છે અને પ્રવાસીઓની ભીડ તે સ્થળને ‘મસ્ટ વિઝિટ’ બનાવી દે છે. પરંતુ, આ કથાનો બીજો ભાગ ઘણીવાર તસવીરમાં દેખાતો નથી. આ ભાગ છે સુકાતા જળસ્રોતો, વધતો કચરો, ગંદા પાણીનો વધતો બોજ, ટ્રાફિક અને ધીમે ધીમે બદલાતું સ્થાનિક જીવન. આ સમસ્યા કોઈ એક સ્થળ કે દેશની નથી. સમગ્ર વિશ્વના અનેક પ્રવાસન સ્થળો આ જ સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે.
મર્યાદિત ક્ષમતા
કેરળના મદાયિરપ્પરામાં 22-23 ઓગસ્ટે સ્થાનિક લોકો અને પર્યાવરણવિદોએ આ જ ઓવરટૂરિઝમને લઈને વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ વિરોધ આ બીજી તસવીરને સામે લાવે છે. દુર્લભ લેટરાઇટ ઉચ્ચપ્રદેશને વધતા પ્રવાસનના દબાણથી બચાવવાની માંગ માત્ર એક કુદરતી સ્થળના સંરક્ષણનો પ્રશ્ન નથી. આ એવી વિચારસરણી પર સવાલ ઉઠાવે છે જેમાં કોઈ સ્થળને લોકપ્રિય બનાવવાનો પ્રયાસ તો કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેની લોકપ્રિયતા આખરે કેટલી હોવી જોઈએ તે નક્કી કરવાની તૈયારી કરવામાં આવતી નથી. પ્રવાસીઓની સંખ્યા અનંત હોઈ શકે છે, પરંતુ કોઈ પહાડ, ઉચ્ચપ્રદેશ, સરોવર અથવા જંગલની સહન કરવાની ક્ષમતા અનંત નથી.
સમસ્યાનું કારણ
કોઈ સ્થળે પ્રવાસીઓનું આવવું પોતાનામાં સમસ્યા નથી. પ્રવાસન સ્થાનિક રોજગાર ઊભો કરે છે. તે નાના વ્યવસાયોને સહારો આપે છે અને દૂરના વિસ્તારોને આર્થિક તકો પૂરી પાડે છે. સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે પ્રવાસીઓની સંખ્યા તે સ્થળના સંસાધનો, જૈવવિવિધતા અને સ્થાનિક જીવનની ક્ષમતાથી આગળ વધી જાય છે. સ્પેનના બાર્સેલોના, મેલોર્કા અને હવે માર્સેઈથી લઈને ઇટાલી, પોર્ટુગલ અને બ્રિટનના નાના ગામડાઓ સુધી સ્થાનિક લોકો પૂછી રહ્યા છે કે આખરે પ્રવાસન કોના માટે છે?
સવાલ બદલવો જોઈએ
ભારતમાં પણ સ્થિતિ ઘણી અલગ નથી. મનાલી, શિમલા, મસૂરી, નૈનીતાલ, ઋષિકેશ, ગોવા, લેહ, કાશ્મીર અને હવે ઉત્તરાખંડના અનેક શાંત પહાડી વિસ્તારોમાં પ્રવાસનના ઝડપી વિકાસ સાથે એ જ સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે કે શું રસ્તા, પાણી, ગંદા પાણીની વ્યવસ્થા, કચરા વ્યવસ્થાપન અને સ્થાનિક પર્યાવરણ આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું દબાણ સહન કરી શકે છે? આને જ carrying capacityના સવાલથી સમજવામાં આવે છે. દુર્ભાગ્ય એ છે કે પ્રવાસન સ્થળોના વિકાસમાં ઘણીવાર પહેલો સવાલ હોય છે કે કેટલા પ્રવાસીઓને લાવી શકાય? જ્યારે સવાલ એવો હોવો જોઈએ કે આ સ્થળ કેટલા પ્રવાસીઓને કોઈ નુકસાન વિના સંભાળી શકે છે? આ તફાવત નાનો લાગે છે, પરંતુ પ્રવાસન નીતિની સમગ્ર દિશા બદલી નાખે છે.
પહાડ સંવેદનશીલ
આબોહવા પરિવર્તનના સમયમાં આ સવાલ વધુ ગંભીર બની જાય છે. પહાડો પહેલેથી જ ભૂસ્ખલન, અચાનક પૂર, જળસ્રોતોમાં ફેરફાર અને અતિશય વરસાદ જેવી ઘટનાઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે. આવી સ્થિતિમાં નબળા પર્યાવરણ ધરાવતા વિસ્તારોમાં અનિયંત્રિત બાંધકામ અને પ્રવાસનનું દબાણ જોખમને વધુ વધારી શકે છે.
નફાનો સોદો
ઓવરટૂરિઝમનો સામનો કરી રહેલી દુનિયામાં કેટલાક દેશોએ એ સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું છે કે ઓછા પ્રવાસીઓનો અર્થ હંમેશા ઓછી આવક હોતો નથી. ભૂટાન તેનું સૌથી ચર્ચિત ઉદાહરણ છે. તેણે લાંબા સમયથી ‘હાઈ વેલ્યૂ, લો ઈમ્પેક્ટ’ પ્રવાસનની નીતિ અપનાવી છે. પ્રવાસીઓ પાસેથી સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ફી લેવામાં આવે છે. પ્રવાસનને એવી રીતે નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે કે તેનાથી પર્યાવરણ અને સ્થાનિક સમાજ પર બિનજરૂરી દબાણ ન પડે. થાઈલેન્ડનું માયા બે વધુ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે. અતિશય પ્રવાસનને કારણે દરિયાઈ પર્યાવરણ અને કોરલ રીફને નુકસાન પહોંચ્યા બાદ ત્યાં ટૂરિઝમ લાંબા સમય સુધી બંધ રાખવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં તેને નિયંત્રિત રીતે ફરી ખોલવામાં આવ્યું.
સંખ્યા નક્કી થવી જોઈએ
ભારતમાં પણ હવે આ જ વિચાર અપનાવવાનો સમય આવી ગયો છે. દરેક લોકપ્રિય પ્રવાસન સ્થળ માટે અગાઉથી નક્કી થવું જોઈએ કે ત્યાં એક દિવસમાં કેટલા લોકો જઈ શકે છે, કેટલી ગાડીઓ પ્રવેશી શકે છે, કેટલું બાંધકામ થઈ શકે છે અને કેટલા હોટેલ તે વિસ્તારની પાણી તથા ગંદા પાણીની ક્ષમતાની મર્યાદામાં રહી શકે છે. કેટલાક સ્થળોએ પ્રવાસીઓની સંખ્યા મર્યાદિત કરવી પડી શકે છે. ક્યાંક પ્રવેશ ફી વધારીને સંખ્યા નિયંત્રિત કરવી પડશે અને ક્યાંક ઋતુ અથવા પર્યાવરણના આધારે અસ્થાયી રીતે બંધ રાખવું પડશે.
નિર્ણયનો અધિકાર
પ્રવાસનથી થતી આવકનો એક હિસ્સો એ જ કુદરતી સંપદાની સુરક્ષા પાછળ ખર્ચ થવો જોઈએ. સાથે જ, સ્થાનિક લોકો માત્ર દર્શક નહીં, પરંતુ ભાગીદાર બનવા જોઈએ. ઘર તેમનું છે, તેથી કેટલું અને કેવા પ્રકારનું પ્રવાસન સ્વીકાર્ય છે તે નક્કી કરવામાં તેમની ભૂમિકા હોવી જોઈએ.
