Pollution Control Budget 2026: દેશભરમાં વાયુ, જળ અને ધ્વનિ પ્રદૂષણ દિવસેને દિવસે વધી રહ્યું છે. આ દરમિયાન આ વર્ષે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટેનું બજેટ અનુમાન ઘટીને ૧૦૯૧ કરોડ રૂપિયા રહી ગયું છે – જે ગયા વર્ષે ખર્ચવામાં આવેલી રકમ કરતા ઓછું છે.
અહેવાલ મુજબ, વાર્ષિક બજેટમાં ‘મુખ્ય યોજનાઓ માટે ખર્ચ’ વિભાગમાં ૧૦૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુના ખર્ચવાળી યોજનાઓની યાદી આપવામાં આવી છે. આમાં પ્રદૂષણ નિયંત્રણ મદ હેઠળ આ નાણાકીય વર્ષ માટે અંદાજિત સુધારેલી રકમ ૧,૩૦૦ કરોડ રૂપિયા છે. પરંતુ બજેટમાં સુધારેલા અનુમાન કરતા પણ ઓછી માત્ર ૧,૦૯૧ કરોડ રૂપિયા જ ફાળવવામાં આવી છે. જ્યારે ગયા વર્ષે આ માટે માત્ર ૮૫૪ કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા હતા. જાણવા મળ્યું છે કે ગયા વર્ષે, ૨૦૨૪-૨૫માં આ મદ હેઠળ વાસ્તવિક ખર્ચ માત્ર ૧૬ કરોડ રૂપિયા હતો.
નોંધનીય છે કે છેલ્લા કેટલાક સમયમાં પ્રદૂષણ લોકોના જીવન અને આજીવિકા માટે એક મોટું સંકટ બનીને ઉભર્યું છે. આ સંબંધમાં વિતેલા દિવસોમાં સ્વિટ્ઝરલેન્ડના દાવોસમાં વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમમાં અર્થશાસ્ત્રી ગીતા ગોપીનાથે કહ્યું હતું કે વાયુ પ્રદૂષણ ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા કોઈપણ ટેરિફ કરતા પણ મોટો ખતરો છે. તેમણે કહ્યું હતું કે ભારતને વાયુ પ્રદૂષણનો સામનો કરવા માટે યુદ્ધના ધોરણે કામ કરવાની જરૂર છે.
જણાવી દઈએ કે આ પહેલા લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ પ્રદૂષણ અને તેના ઉકેલ માટે ‘વાસ્તવિક સંસાધનો’ પર સંસદીય ચર્ચાની માંગ કરી છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, ‘પ્રદૂષણ હવે માત્ર પર્યાવરણીય મુદ્દો નથી, તે એક રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય કટોકટી છે. સંસદે આ અંગે ચર્ચા કરવી જોઈએ. સરકારે કાર્યવાહી કરવી જોઈએ. અને આ બજેટમાં વાસ્તવિક ઉકેલો માટે વાસ્તવિક સંસાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવા જોઈએ. ભારતીયો રિપોર્ટ કે પોલા વચનો નથી માંગતા. તેઓ સ્વચ્છ હવા ઈચ્છે છે.’
વૈશ્વિક કન્સલ્ટન્સી ફર્મ ડાલ્બર્ગ એડવાઇઝર્સ અને ક્લીન એર ફંડના એક નવા અહેવાલ, ‘ધ બિઝનેસ કેસ ફોર ક્લીન એર: અનલોકિંગ ઇકોનોમિક ઓપોર્ચ્યુનિટીઝ ફોર ઇન્ડિયા’ મુજબ, ભારત વાયુ પ્રદૂષણનો સામનો કરીને ૨૦૩૦ સુધીમાં ૨૨૦ અબજ ડોલર સુધીની કમાણી કરી શકે છે. આ રિપોર્ટ પ્રદૂષણને એક નવી આર્થિક તક તરીકે જુએ છે. અહેવાલનું તારણ છે કે અસરકારક કાર્યવાહીથી ભારતને વ્યાપારી નુકસાનમાં ૮૫ અબજ ડોલરની બચત પણ થઈ શકે છે. આમાં જણાવાયું છે કે ઝીણા રજકણો (PM2.5) પ્રદૂષણના સ્તરને આશરે ૨૦ ટકા સુધી ઘટાડવાથી ભારત દર વર્ષે ‘૧ કરોડ વિકલાંગતા-સમાયોજિત જીવન વર્ષ’ બચાવી શકે છે.
જોકે, નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણના આશરે દોઢ કલાકના બજેટ ભાષણમાં પ્રદૂષણ શબ્દનો કોઈ ઉલ્લેખ થયો નથી.
