Punjab Cancer Train: પંજાબનું નામ લેતાં જ દેશના અન્નભંડાર, લીલાછમ ખેતરો અને ગ્રીન રિવોલ્યુશનની સફળતા યાદ આવે છે. પરંતુ આ જ પંજાબમાં દરરોજ રાત્રે ભટિંડા રેલવે સ્ટેશન પરથી એક એવી ટ્રેન નીકળે છે, જેને લોકો વર્ષોથી “કેન્સર ટ્રેન” તરીકે ઓળખે છે. આ ટ્રેન માત્ર મુસાફરોને એક શહેરથી બીજા શહેર સુધી લઈ જતી નથી, પરંતુ તે એક એવા રાજ્યની દુઃખદ હકીકતનું પ્રતીક બની ગઈ છે, જ્યાં વિકાસની કિંમત લોકો પોતાના સ્વાસ્થ્યથી ચૂકવી રહ્યા છે.
દરરોજ રાત્રે નીકળતી ‘કેન્સર ટ્રેન’ શું છે?
દરરોજ રાત્રે લગભગ 9 વાગ્યે ભટિંડા રેલવે સ્ટેશન પરથી 12 ડબ્બાવાળી એક ટ્રેન રાજસ્થાનના બીકાનેર માટે રવાના થાય છે. સવારે લગભગ 6 વાગ્યે તે પોતાના ગંતવ્ય પર પહોંચે છે. વર્ષોથી આ ટ્રેનમાં મોટી સંખ્યામાં એવા દર્દીઓ મુસાફરી કરે છે, જેઓ કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારી સામે લડી રહ્યા હોય છે.
આ ટ્રેનને લોકો “કેન્સર ટ્રેન” કહે છે કારણ કે તેમાં મુસાફરી કરતા ઘણા દર્દીઓ પંજાબના માલવા વિસ્તારમાંથી આવે છે, જ્યાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્સરના કેસોમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે.
આંકડાઓ ચોંકાવનારા છે
પંજાબમાં કૃષિ ઉત્પાદન વધારવા માટે વર્ષોથી ભારે પ્રમાણમાં રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
- દર વર્ષે આશરે 5,270 મેટ્રિક ટન પેસ્ટિસાઈડ્સનો ઉપયોગ થાય છે.
- પ્રતિ વ્યક્તિ જંતુનાશક વપરાશમાં પંજાબ દેશના ટોચના રાજ્યોમાં છે.
- રાજ્યના લગભગ 76 ટકા બ્લોક્સમાં ભૂગર્ભ જળનો અતિશય ઉપયોગ થઈ ચૂક્યો છે.
- સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડ (2025) ના અહેવાલ મુજબ રાજ્યના 62.5 ટકા પાણીના નમૂનાઓમાં યુરેનિયમ સુરક્ષિત મર્યાદાથી વધુ મળ્યું હતું.
યુરેનિયમ લાંબા સમય સુધી પીવાના પાણીમાં રહે તો તે કેન્સર, કિડનીના રોગો અને અન્ય ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે.
ગ્રીન રિવોલ્યુશનથી દેશ બચ્યો, પરંતુ પંજાબ મુશ્કેલીમાં ફસાયું
1960ના દાયકામાં ભારત ગંભીર અન્ન સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું. દેશને પોતાના લોકો માટે પૂરતું અનાજ પણ ઉપલબ્ધ નહોતું. ત્યારે સરકારે ગ્રીન રિવોલ્યુશનની શરૂઆત કરી.
ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપતા HYV (High Yielding Variety) બીજ, રાસાયણિક ખાતરો, જંતુનાશકો અને સિંચાઈની નવી પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવી. પંજાબ અને હરિયાણાના ખેડૂતો આ અભિયાનના કેન્દ્રમાં રહ્યા.
પરિણામે ભારત અનાજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બન્યું અને પંજાબને દેશનો “અન્નદાતા” કહેવાવા લાગ્યો.
પરંતુ આ સફળતા પાછળ એક એવી ભૂલ છૂપી હતી, જેના ગંભીર પરિણામો આજે સામે આવી રહ્યા છે.
ધાનની ખેતી બની સૌથી મોટું કારણ
પંજાબની કુદરતી પરિસ્થિતિ ઓછી પાણીવાળા પાકો માટે વધુ અનુકૂળ હતી. છતાં સરકાર દ્વારા ન્યૂનતમ ટેકાના ભાવ (MSP) અને ખરીદીની ખાતરીને કારણે ખેડૂતો મોટા પ્રમાણમાં ધાન અને ઘઉં તરફ વળ્યા.
ધાનને સતત પાણીની જરૂર રહેતી હોવાથી લાખો ટ્યુબવેલ દ્વારા ભૂગર્ભ જળનું સતત શોષણ શરૂ થયું.
1970ના દાયકામાં રાજ્યમાં લગભગ 1.92 લાખ ટ્યુબવેલ હતા.
2019 સુધીમાં આ સંખ્યા વધીને લગભગ 14.8 લાખ સુધી પહોંચી ગઈ.
પરિણામે પાણીનું સ્તર દર વર્ષે નીચે જતું રહ્યું.
જેટલું ઊંડું પાણી, એટલું વધારે ઝેર
જ્યારે ઉપરનું પાણી ખતમ થવા લાગ્યું ત્યારે ખેડૂતો વધુ ઊંડા બોરવેલ ખોદવા લાગ્યા.
ઊંડાણમાં મળતા પાણીમાં યુરેનિયમ, આર્સેનિક અને ફ્લોરાઈડ જેવા તત્વોની માત્રા વધુ જોવા મળી.
આ પાણી જ લોકોના પીવાના પાણીનું મુખ્ય સ્ત્રોત બન્યું.
જંતુનાશકો કેવી રીતે શરીરમાં પહોંચે છે?
માલવા વિસ્તારમાં ભારે પ્રમાણમાં Flood Irrigation કરવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિમાં આખું ખેતર પાણીથી ભરવામાં આવે છે. પાણી સાથે જંતુનાશકો અને રાસાયણિક તત્વો જમીનમાં ઉતરી જાય છે અને ધીમે ધીમે ભૂગર્ભ જળ સુધી પહોંચે છે.
પછી આ જ પાણી દ્વારા ઝેરી તત્વો:
- શાકભાજીમાં,
- અનાજમાં,
- પશુઓના ચારા દ્વારા દૂધમાં,
- અને અંતે માનવ શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે.
કેટલાક સંશોધનોમાં ગાયના દૂધમાં DDT અને Endosulfan જેવા કેન્સરકારક જંતુનાશકો સુરક્ષિત મર્યાદાથી વધુ મળ્યા હતા.
કેટલાક અભ્યાસોમાં માતાના દૂધમાં પણ આવા ઝેરી તત્વો જોવા મળ્યા હતા.
ચેતવણી હતી, પરંતુ ખેડૂતો વાંચી શક્યા નહીં
જંતુનાશકોની બોટલો પર સુરક્ષા સૂચનાઓ ઘણીવાર માત્ર હિન્દી અથવા અંગ્રેજીમાં લખાયેલી હતી.
માલવા વિસ્તારના ઘણા ખેડૂતો મુખ્યત્વે પંજાબી ગુરુમુખી લિપિ વાંચતા હતા.
પરિણામે ઘણા ખેડૂતો યોગ્ય સુરક્ષા સાધનો વગર જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરતા રહ્યા.
આ વહીવટી બેદરકારીના ગંભીર પરિણામો વર્ષો પછી સામે આવ્યા.
દેવું અને બીમારીનો ડબલ માર
ગ્રીન રિવોલ્યુશન સાથે ખેતીનો ખર્ચ પણ વધી ગયો.
- મોંઘા બીજ
- મોંઘા ખાતરો
- મોંઘા જંતુનાશકો
- ડીઝલ અને મોટર ખર્ચ
જો પાક નિષ્ફળ જાય તો ખેડૂત દેવામાં ડૂબતો ગયો.
આજે પંજાબનું ગ્રામિણ દેવું અંદાજે 80,000 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
બીમારી અને આર્થિક બોજે અનેક પરિવારોને ગંભીર સંકટમાં મૂકી દીધા.
કેન્સર ટ્રેન બીકાનેર જ કેમ જાય છે?
રાજસ્થાનના બીકાનેર સ્થિત આચાર્ય તુલસી રીજનલ કેન્સર હોસ્પિટલમાં વર્ષોથી ઓછી કિંમતમાં અથવા મફતમાં સારવાર ઉપલબ્ધ રહી છે.
કેન્સરના દર્દીઓને મુસાફરીમાં ખાસ રાહતો પણ આપવામાં આવતી રહી છે.
આથી હજારો દર્દીઓ સારવાર માટે ભટિંડાથી બીકાનેર જવાનું પસંદ કરતા હતા.
આ ટ્રેન ગરીબ દર્દીઓ માટે આશાનો આધાર બની ગઈ.
શું હવે સ્થિતિ બદલાઈ રહી છે?
તાજેતરના વર્ષોમાં પંજાબ સરકારે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ પહેલ શરૂ કરી છે.
- Crop Diversificationને પ્રોત્સાહન
- મકાઈ અને કઠોળ જેવા ઓછા પાણીવાળા પાક તરફ ખેડૂતોને પ્રોત્સાહિત કરવું
- Direct Seeded Rice (DSR) જેવી નવી પદ્ધતિઓનો પ્રચાર
- પ્રભાવિત ગામોમાં RO આધારિત શુદ્ધ પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા
- આરોગ્ય તપાસ કેમ્પ
- કેન્સર દર્દીઓ માટે આર્થિક સહાય યોજનાઓ
તેમ છતાં નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે દાયકાઓમાં સર્જાયેલું નુકસાન થોડા વર્ષોમાં દૂર થવું મુશ્કેલ છે.
મુખ્ય પ્રશ્ન હજુ યથાવત છે
ગ્રીન રિવોલ્યુશને ભારતને ભૂખમરાથી બચાવ્યું—આ ઐતિહાસિક સત્ય છે.
પરંતુ હવે પ્રશ્ન એ છે કે શું કૃષિ વિકાસ માત્ર ઉત્પાદન વધારવા પૂરતો હોવો જોઈએ કે પછી જમીન, પાણી અને લોકોના સ્વાસ્થ્યને પણ સમાન મહત્વ આપવું જોઈએ?
જ્યારે કોઈ રાજ્ય દેશનું પેટ ભરે અને એ જ રાજ્યના લોકો ઝેરી પાણી પીવા મજબૂર બને, ત્યારે વિકાસના મોડલ પર ફરી વિચારવાની જરૂર ઊભી થાય છે.
“કેન્સર ટ્રેન” માત્ર એક ટ્રેન નથી. તે પંજાબના કૃષિ મોડલ, ભૂગર્ભ જળના અતિશય શોષણ, રાસાયણિક ખેતી, વહીવટી ખામીઓ અને આરોગ્ય સંકટની જીવંત કહાની છે.
આગામી પેઢીઓને સુરક્ષિત ભવિષ્ય આપવા માટે માત્ર વધુ અનાજ ઉત્પાદન પૂરતું નથી. જમીન, પાણી અને માનવ સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એટલું જ જરૂરી છે.
પંજાબે દેશને અન્ન સુરક્ષા આપી હતી. હવે દેશની જવાબદારી છે કે તે પંજાબને સ્વસ્થ, સુરક્ષિત અને ટકાઉ કૃષિ વ્યવસ્થા તરફ પાછું લઈ જાય.
