Scholarship Domicile Removal: સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય અંતર્ગત સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ વિભાગે અનુસૂચિત જાતિ (એસસી) અને અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી) ના વિદ્યાર્થીઓ માટે સંચાલિત પ્રી-મેટ્રિક તેમજ પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓમાં અરજી કરવા માટે ડોમિસાઇલ (સ્થાયી નિવાસ) પ્રમાણપત્રની અનિવાર્યતા સમાપ્ત કરી દીધી છે. આ સુધારાથી તે આશરે ૧.૨ કરોડ વિદ્યાર્થીઓને લાભ મળશે જેઓ દર વર્ષે આ બંને યોજનાઓ હેઠળ સહાય મેળવે છે.
અહેવાલ મુજબ, મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ કહ્યું, ‘આ જરૂરિયાતને હટાવવાનો ઉદ્દેશ્ય દસ્તાવેજી બોજ ઓછો કરવાનો, પાલન ખર્ચ ઘટાડવાનો અને પાત્ર વિદ્યાર્થીઓ માટે શિષ્યવૃત્તિ લાભો સુધીની પહોંચને વધુ સરળ બનાવવાનો છે.’
ડોમિસાઇલ પ્રમાણપત્ર રાજ્ય સરકાર દ્વારા જારી કરવામાં આવતો એક સત્તાવાર દસ્તાવેજ છે, જે કોઈ વ્યક્તિના સ્થાયી નિવાસની પુષ્ટિ કરે છે. અત્યાર સુધી આ બંને શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓ માટે આ અનિવાર્ય દસ્તાવેજ હતો. પોતાના ગૃહ રાજ્યથી બહાર અભ્યાસ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓને આ મેળવવા માટે અવારનવાર સત્રની વચ્ચે ઘરે પરત ફરવું પડતું હતું, જેનાથી માતા-પિતાની કમાણીનું નુકસાન થતું હતું અને ઘણા કિસ્સાઓમાં પ્રક્રિયા ઝડપી કરાવવા માટે વચેટિયાઓને પૈસા પણ આપવા પડતા હતા.
શિક્ષણ મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં નોંધાયેલા કુલ ૪.૧૩ કરોડ વિદ્યાર્થીઓમાંથી આશરે ૫૮ લાખ અનુસૂચિત જાતિ (એસસી) અને ૧.૪૭ કરોડ અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી) ના વિદ્યાર્થીઓ છે. નેશનલ સેમ્પલ સર્વે (એનએસએસ) અને વસ્તીગણતરીના સ્થળાંતર સંબંધિત આંકડા દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણના આશરે ૩૦-૩૫ ટકા વિદ્યાર્થીઓ પોતાના ગૃહ જિલ્લાથી બહાર અભ્યાસ કરે છે.
શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓનો વ્યાપ
આ બંને યોજનાઓ વિવિધ આવક જૂથોના મોટી સંખ્યામાં લાભાર્થીઓને આવરી લે છે.
એસસી વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ ધોરણ ૯ અને ૧૦ ના તે વિદ્યાર્થીઓને આપવામાં આવે છે જેમના માતા-પિતાની વાર્ષિક આવક ૨.૫ લાખ રૂપિયા સુધી છે. પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ ઉચ્ચ શિક્ષણથી લઈને પીએચડી સ્તર સુધીના અભ્યાસને આવરી લે છે.
ઓબીસી વિદ્યાર્થીઓ માટે અલગ પ્રી-મેટ્રિક અને પોસ્ટ-મેટ્રિક યોજનાઓ સંચાલિત છે, જેમાં આવક મર્યાદા અનુક્રમે ૨.૫ લાખ રૂપિયા અને ૧ લાખ રૂપિયા પ્રતિ વર્ષ છે.
આ યોજનાઓ સિનિયર સેકન્ડરી, આઈટીઆઈ અભ્યાસક્રમોથી લઈને અનુસ્નાતક અને વ્યાવસાયિક ડિગ્રીઓ સુધી લાગુ પડે છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં માત્ર એસસી વિદ્યાર્થીઓ માટે આ યોજનાઓ હેઠળ ૭૫ લાખથી વધુ લાભાર્થીઓને ૭,૯૮૧ કરોડ રૂપિયાથી વધુની રકમ વિતરીત કરવામાં આવી. આનાથી આ દેશની સૌથી મોટી પ્રત્યક્ષ લાભ હસ્તાંતરણ (ડીબીટી) આધારિત શૈક્ષણિક સહાય યોજનાઓમાંથી એક બની ગઈ છે.
ઉમંગ પ્લેટફોર્મ પર સિંગલ-વિન્ડો ડિજિટલ ઉકેલ
દસ્તાવેજી પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાની સાથે-સાથે વિભાગે ઉમંગ પ્લેટફોર્મ પર શૈક્ષણિક પરિવર્તન અને ઉત્થાન માટે સ્કોલરશિપ (સ્કોલરશિપ ફોર એજ્યુકેશનલ ટ્રાન્સફોર્મેશન એન્ડ અપલિફ્ટમેન્ટ) લોન્ચ કરી છે જે સ્કોલરશિપ સાથે જોડાયેલી તમામ સેવાઓ માટે એક સિંગલ-વિન્ડો ડિજિટલ ઉકેલ છે. આના દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ અરજી કરી શકશે, અરજીની સ્થિતિ ટ્રેક કરી શકશે, સંસ્થાકીય નોડલ અધિકારી (આઈએનઓ), જિલ્લા નોડલ અધિકારી (ડીએનઓ), અને રાજ્ય સ્તરીય અધિકારી ચકાસણી અને મંજૂરીની પ્રક્રિયાઓ એક જ મંચ પર પૂરી કરી શકશે. આ પહેલાં આ કામ અલગ-અલગ માધ્યમો અને પોર્ટલો દ્વારા થતા હતા.
અખબારના જણાવ્યા અનુસાર, રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગોએ શાળાઓને આ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાના નિર્દેશો આપવાનું શરૂ કરી દીધું છે. પંજાબના શાળા શિક્ષણ વિભાગે જિલ્લા શિક્ષણ અધિકારીઓને ઔપચારિક નિર્દેશો જારી કર્યા છે, જેમાં વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ સુધી વધુમાં વધુ પહોંચ બનાવવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.
મંત્રાલયે કહ્યું, ‘આ પહેલો સરકારના તે મોટા હેતુને અનુરૂપ છે, જેમાં સૌને સાથે લઈને ચાલવાને પ્રોત્સાહન આપવું, પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી અડચણોને ઓછી કરવી અને કલ્યાણકારી યોજનાઓનો અસરકારક રીતે લાભ પહોંચાડવો સામેલ છે.’
