Tribal dance at Govt events: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના તાજેતરના આંધ્ર પ્રદેશ પ્રવાસ દરમિયાન આદિવાસી સમુદાયના પરંપરાગત ઢિમસા નૃત્યનું મોટા પાયે પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું. 13 હજારથી વધુ આદિવાસી મહિલાઓ અને શાળાની વિદ્યાર્થિનીઓએ આ નૃત્યમાં ભાગ લીધો હતો અને તેને ગિનેસ બુક ઑફ રેકોર્ડ્સમાં સ્થાન મળવાની પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. આ કલાકારોનો આટલો મોટો સમૂહ આદિવાસીઓના પ્રશ્નો સાથે જોડાયેલા કોઈ કાર્યક્રમમાં નહીં, પરંતુ વિશાખાપટ્ટનમ નજીક બનેલા આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટના ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો.
સરકારી કાર્યક્રમોમાં આદિવાસી કલા અને સંસ્કૃતિનું પ્રદર્શન કોઈ નવી બાબત નથી, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ પ્રથા સતત વધી રહી છે. ચૂંટણી રેલીઓ, સરકારી સમારંભો, વડાપ્રધાન-મંત્રીઓના પ્રવાસો અને મોટા રાજકીય કાર્યક્રમોમાં આદિવાસી લોકનૃત્ય હવે લગભગ અનિવાર્ય ભાગ બની ગયા છે.
છત્તીસગઢનું ગૌર, માદર અને રેલા, ઝારખંડનું ઝૂમર અને પાઈકા, આંધ્ર પ્રદેશ અને ઓડિશાનું ઢિમસા, સંથાલ નૃત્ય, પૂર્વોત્તરના પરંપરાગત નૃત્યો અથવા મધ્ય ભારતના અન્ય આદિવાસી લોકનૃત્યો – આ બધું ઘણી વખત કોઈ મોટા રાજકીય કાર્યક્રમની શરૂઆતનો ભાગ બની જાય છે. પરંતુ દર વખતે એ જ પ્રશ્ન સામે આવે છે – શું આદિવાસી સંસ્કૃતિને તેના સામાજિક અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ સાથે સન્માન મળી રહ્યું છે કે પછી તેનો ઉપયોગ માત્ર ‘બીજાઓ’ના મનોરંજન માટેની ‘અનોખી’ વસ્તુ તરીકે થઈ રહ્યો છે?
તેનો સીધો જવાબ એ છે કે સરકારી અધિકારીઓ અને મંત્રીઓ સમક્ષ આદિવાસી નૃત્યનું પ્રદર્શન કરાવવાની પ્રથા સીધી વસાહતી માનસિકતા સાથે જોડાયેલી છે.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન આદિવાસી સમુદાયોને ‘મુખ્ય પ્રવાહ’થી અલગ, આદિમ અને ‘અનોખી વસ્તુ’ તરીકે જોવામાં આવતા હતા. તેમના પહેરવેશ અને કલાને એક ‘પ્રદર્શન’ની જેમ રજૂ કરવામાં આવતી હતી. આજે પણ મોટા સરકારી કાર્યક્રમોમાં મંત્રીઓ અને VIPના સ્વાગત માટે હજારો આદિવાસીઓને એકસરખા વસ્ત્રો પહેરાવીને નચાવવું એ એ જ વસાહતી માનસિકતાનું વિસ્તરણ માત્ર છે. આ સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શન કરતાં વધુ શાસક વર્ગના મનોરંજનનો કાર્યક્રમ બની ગયો છે.
સંસ્કૃતિનો ભાગ
ઢિમસા નૃત્ય આંધ્ર પ્રદેશના અલ્લૂરી સીતારામ રાજૂ, પાર્વતીપુરમ મન્યમ અને આસપાસના આદિવાસી વિસ્તારો ઉપરાંત ઓડિશાના મલ્કાનગિરી અને કોરાપુટ જિલ્લાઓમાં વસતા આદિવાસી સમુદાયો – ખાસ કરીને ભગતા, કોંધ, વાલ્મીકી, પોરજા અને અન્ય સમુદાયોની સામૂહિક ઓળખનો ભાગ છે. આ માત્ર તેમના મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ તેમનો ઇતિહાસ, કૃષિ ચક્ર, પ્રકૃતિ, સામૂહિક જીવન અને સામાજિક સંબંધો સાથે જોડાયેલી સાંસ્કૃતિક અભિવ્યક્તિ છે. ઢિમસાના ગીતો અને લય તે જીવનદર્શનને વ્યક્ત કરે છે, જેમાં સમુદાય અને પ્રકૃતિ એકબીજાથી અલગ નથી.
વડાપ્રધાન મોદીના કાર્યક્રમમાં ઢિમસા નૃત્યના પ્રદર્શનની ઓડિશા અને આંધ્ર પ્રદેશના ઘણા લોકોએ ટીકા કરી હતી. નિવૃત્ત IAS અધિકારી PV રમેશે આ અંગે વાંધો વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે એક સન્માનિત સાંસ્કૃતિક પરંપરાને રાજકીય તમાશામાં ફેરવવી યોગ્ય નથી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે આ પરંપરાને રાજકીય નેતાઓના ઔપચારિક સ્વાગતમાં ફેરવવું આદિવાસી સંસ્કૃતિનું અપમાન છે.
વાસ્તવમાં આદિવાસીઓ કોઈપણ નૃત્યનું પ્રદર્શન પોતાના ગામોમાં અને પોતાના લોકો વચ્ચે, સ્વેચ્છાએ અને સ્વાભાવિક રીતે કરવાનું પસંદ કરે છે. તેઓ પ્રકૃતિ, સમાજ અને પોતાના જીવનના દરેક પાસા પ્રત્યે પ્રેમ અને સન્માનની ભાવના સાથે નૃત્ય કરે છે. પરંતુ હવે તેનું વ્યાપારીકરણ એટલું વધી ગયું છે કે થોડા પૈસામાં આવા કાર્યક્રમોનું આયોજન ખૂબ સરળતાથી થઈ શકે છે.
લગભગ ત્રણ વર્ષ પહેલાં, 2023માં મને ઓડિશા-આંધ્ર પ્રદેશની સરહદ પર આવેલી અરકૂ ઘાટીની મુલાકાત લેવાની તક મળી હતી. ત્યાં મેં જોયું કે પ્રવાસીઓના મનોરંજન માટે આદિવાસી મહિલાઓ માત્ર થોડા રૂપિયામાં ઢિમસા નૃત્ય કરી રહી હતી. પ્રવાસીઓ પણ તેમની સાથે નાચી રહ્યા હતા અને ફોટા-વિડિયો પડાવી રહ્યા હતા. પરંતુ તે પ્રસ્તુતિમાં ક્યાંય પણ એ સમજ જોવા મળતી નહોતી કે આ નૃત્ય તેમના માટે માત્ર કલા નહીં, પરંતુ તેમની સાંસ્કૃતિક અને સામૂહિક જીવનશૈલીનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
આ માત્ર આપણા દેશની જ વાત નથી, કદાચ સમગ્ર વિશ્વમાં આદિવાસી સંસ્કૃતિનું પ્રદર્શન ઘણીવાર આવી જ રીતે થાય છે. ગયા વર્ષે જ્યારે હું ફિલિપાઇન્સ ગઈ હતી, ત્યારે પ્યુર્ટો પ્રિન્સેસા શહેરમાં બટરફ્લાય ઈકો ગાર્ડન-ટ્રાઈબલ વિલેજ નામની પ્રદર્શનીમાં મેં જોયું કે કેટલાક બાળકો, મહિલાઓ અને પુરુષો પાલાવન આદિવાસી વેશભૂષામાં પ્રવાસીઓનું મનોરંજન કરી રહ્યા હતા.
અરકૂનું આદિવાસી સંગ્રહાલય પણ આ અનુભવનું બીજું પાસું રજૂ કરે છે. અહીં આદિવાસી જીવન, પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે, જેને જોવા દેશ-વિદેશમાંથી લોકો આવે છે.
આ જ રીતે મધ્ય પ્રદેશના ભોપાલમાં 250 એકરમાં ફેલાયેલા વિશાળ ટ્રાઇબલ મ્યુઝિયમમાં પણ આદિવાસી દંતકથાઓ, લોકકથાઓ, કલા અને જીવનદર્શનનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. દેશમાં આવા અનેક સંગ્રહાલયો છે, જ્યાં આદિવાસી સમાજને તીર-ધનુષ, માટીનાં વાસણો, લાકડાની મૂર્તિઓ, પરંપરાગત વેશભૂષા, નૃત્ય અને તેમની આસ્થાથી જોડાયેલા અનુષ્ઠાનો સાથે રજૂ કરવામાં આવે છે.
આંધ્ર પ્રદેશના અરકૂ (ડાબે) અને ભોપાલના ટ્રાઇબલ મ્યુઝિયમમાં યોજાયેલી પ્રદર્શનીઓ. (ફોટો: સંતોષી મરકામ)
મોટાભાગના સંગ્રહાલયોની વાર્તાઓ ક્યુરેટર, ઇતિહાસકારો અથવા સરકારી સંસ્થાઓ લખે છે. પ્રખ્યાત આફ્રિકન લેખક અને વિચારક ન્ગૂગી વા થિઓન્ગોએ સાંસ્કૃતિક પ્રતિનિધિત્વને સત્તા સાથે જોડતાં પોતાની બુક ‘ડીકોલોનાઇઝિંગ ધ માઇન્ડ’માં લખ્યું છે કે જ્યારે કોઈ સમુદાયની વાર્તા બીજા લોકો લખે છે, ત્યારે ઘણીવાર તે સમુદાયનો પોતાનો અવાજ નબળો પડી જાય છે.
આ જ પ્રશ્ન આદિવાસી સંસ્કૃતિના સરકારી પ્રદર્શન પર પણ લાગુ પડે છે – શું આદિવાસી પોતે પોતાની સંસ્કૃતિનો પ્રતિનિધિ છે, કે પછી માત્ર સત્તા તંત્રના મનોરંજન માટે નૃત્ય કરતો કલાકાર?
જ્યારે આફ્રિકન-અમેરિકન કવિ કરીમ વફા-અલ હુસૈની લખે છે, ‘સામ્રાજ્યને સંગ્રહાલયો ગમે છે, કારણ કે કોઈ સંસ્કૃતિને કાચની પાછળથી કાબૂમાં રાખવા માટે આથી સરળ બીજું કંઈ નથી.’
પરંપરાને તમાશામાં ફેરવવી
છત્તીસગઢ સરકારે 2025માં બસ્તર પંડુમ (ગોંડી ભાષાના ‘પંડુમ’ શબ્દનો અર્થ તહેવાર અથવા ઉત્સવ)ની શરૂઆત કરી હતી, જેના હેઠળ સરકાર આદિવાસી લોકનૃત્ય, લોકગીત, લોકવાદ્યો, પરંપરાગત હસ્તકલા, વેશભૂષા અને ખાન-પાનનું પ્રદર્શન કરે છે. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે બસ્તરની ઐતિહાસિક અને સમૃદ્ધ આદિવાસી સંસ્કૃતિને કોઈ સરકારી કાર્યક્રમ દ્વારા માત્ર રંગબેરંગી નૃત્યો અને પરંપરાગત વેશભૂષા સુધી મર્યાદિત રાખવી કેટલું યોગ્ય છે?
‘પંડુમ’ આદિવાસી સમાજની ખુશીઓ સાથે જોડાયેલી પરંપરાનો ભાગ છે. ‘પંડુમ’ હકીકતમાં ગ્રામ દેવતાઓની પૂજા સાથે જોડાયેલી વિશિષ્ટ આસ્થા અને પૂજા-પદ્ધતિનું નામ છે. જેમાં પૂર્વજો, જંગલો અને પહાડોની પૂજા કરીને ઉજવણી કરવામાં આવે છે. જેમ કે નવી ઉપજ આવે ત્યારે ‘પુનાંગ પંડુમ’, કેરીની ઉપજ આવે ત્યારે ‘મરકા પંડુમ’, વાવણીના સમયે ‘વિજ્જા પંડુમ’ વગેરે દ્વારા આદિવાસીઓ આનંદ વ્યક્ત કરે છે.
સર્વ આદિવાસી સમાજ અને આદિવાસી કાર્યકરોએ સરકારી તથા ખાનગી કાર્યક્રમો, મેળાઓ, પ્રચાર અભિયાનો અને અન્ય આયોજનોમાં ગોંડી શબ્દ ‘પંડુમ’ના ઉપયોગ સામે કડક વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે રાજ્યના મુખ્યમંત્રીને પત્ર લખીને જણાવ્યું હતું કે આ શબ્દનો ઉપયોગ આદિવાસી આસ્થાના મૂળ તત્વને વિકૃત રીતે રજૂ કરે છે. તેને સરકારી અને જાહેર કાર્યક્રમોના શીર્ષક તરીકે ઉપયોગમાં લેવો આદિવાસી આસ્થા, પરંપરા અને જીવનપદ્ધતિની વિરુદ્ધ છે.
સંરક્ષણની ચિંતા નથી
બસ્તરની સંસ્કૃતિ માત્ર નૃત્ય અથવા વેશભૂષા નથી. તે સદીઓથી જળ, જંગલ, જમીન અને સામૂહિક જીવન સાથે વિકસેલી જીવનપદ્ધતિ છે. ગોટૂલ જેવી સામાજિક સંસ્થાઓ, સામૂહિક ખેતી, બીજ સંરક્ષણ, લોકકથાઓ, દેવી-દેવતાઓની પરંપરાઓ અને પ્રકૃતિ સાથેનું સહઅસ્તિત્વ તેની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો આધાર છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત આવા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોથી આ વારસાનું સંરક્ષણ કેવી રીતે શક્ય છે?
વિડંબના એ છે કે જે સમુદાયોના નૃત્યો મોટા-મોટા મંચોની શોભા બને છે, એ જ સમુદાયો અનેક વિસ્તારોમાં જમીન અધિગ્રહણ, ગેરકાયદેસર ખનન, વન અધિકારોના હનન, વિસ્થાપન, કુપોષણ, શિક્ષણના અભાવ અને આરોગ્ય સુવિધાઓની અછત જેવી ગંભીર અને મૂળભૂત પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
અને આ મુદ્દાઓ પ્રત્યે ઉદાસીનતા દાખવનારા અથવા આ મુદ્દાઓ ઉઠાવનારાઓ પર વિવિધ પ્રકારના આક્ષેપો કરીને તેમની અવાજ દબાવનાર લોકો જ તેમના નૃત્ય-ગીતોનો આનંદ માણી રહ્યા છે અને તેમના હિતૈષી હોવાનો દેખાવ કરી રહ્યા છે.
ભાષા પ્રત્યે ઉદાસીનતા
બીજી એક વિડંબના એ છે કે આદિવાસી નૃત્યના પ્રદર્શનને મહત્વ આપનારા લોકો તેમની ભાષાઓના સંરક્ષણમાં જરાય રસ દાખવતા નથી.
મધ્ય ભારતના વિશાળ આદિવાસી વિસ્તાર – છત્તીસગઢ, મધ્ય પ્રદેશ, ઝારખંડ, ઓડિશા, મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્ર પ્રદેશના અનેક વિસ્તારોમાં બોલાતી ગોંડી, હલ્બી, કુડુખ, કુડમાલી, કોરકૂ, ભીલી, ભતરી, પરજી, માડિયા, દોરલા, કુઈ, સોરા અને ડઝનો અન્ય ભાષાઓ આજે પોતાના અસ્તિત્વને બચાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી છે. જે સમુદાયોની સંસ્કૃતિને સરકારી મંચો પર ઉત્સવની જેમ રજૂ કરવામાં આવે છે, તેમની ભાષાઓ સતત જાહેર જીવનમાંથી બહાર થતી જઈ રહી છે.
ભાષા માત્ર સંવાદનું સાધન નથી, પરંતુ કોઈપણ સમાજના ઇતિહાસ, જ્ઞાન, પ્રકૃતિની સમજ અને વિશ્વને જોવાની દૃષ્ટિ પણ છે. જ્યારે કોઈ ભાષા લુપ્ત થાય છે, ત્યારે તેની સાથે તે સમાજનું પરંપરાગત જ્ઞાન, લોકકથાઓ, ગીતો, સારવાર પદ્ધતિઓ, કૃષિ સંબંધિત અનુભવ અને પ્રકૃતિ સાથેના તેના સંબંધોની વાર્તાઓ પણ ધીમે-ધીમે સમાપ્ત થવા લાગે છે.
મધ્ય ભારતની સૌથી મોટી આદિવાસી ભાષાઓમાં ગોંડી/કોયા મુખ્ય છે. ગોંડ સમુદાયના લોકો કરોડોની સંખ્યામાં હોવા છતાં ગોંડી ભાષા આજે પણ વહીવટ, ન્યાયાલય, યુનિવર્સિટી અને સરકારી કામકાજની ભાષા બની શકી નથી અને તેને હજુ સુધી બંધારણની આઠમી અનુસૂચિમાં પણ સ્થાન મળ્યું નથી. અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં તેના અનેક સ્વરૂપો વિકસ્યા છે, પરંતુ રાજ્ય સ્તરે તેના સંરક્ષણ અને માનકીકરણ માટેના પ્રયાસો હજુ પણ લગભગ થયા નથી.
મહારાષ્ટ્રના ગઢચિરોલી જિલ્લાના મોહગાંવ ગ્રામસભા દ્વારા સંચાલિત ‘પરંપરાગત કોયા જ્ઞાનબોધ સંસ્કાર ગોટૂલ સ્કૂલ’, જે રાજ્યની એકમાત્ર ગોંડી મીડિયમ સ્કૂલ છે, તેને સરકાર ગેરકાયદેસર જાહેર કરીને બંધ કરાવવા માટે પ્રયત્નશીલ છે.
આદિવાસી સંસ્કૃતિનું સન્માન ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ ગણાઈ શકે, જ્યારે તેની સાથે જોડાયેલા સમુદાયોની ગૌરવ, ભાષા, પરંપરા અને અધિકારોનું પણ સમાન રીતે સંરક્ષણ થાય. કોઈપણ સરકારના સાંસ્કૃતિક દાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરવાની આ જ સાચી કસોટી છે.
