UGC Equity Regulations: UGCના નવા નિયમો પર કેન્દ્ર સરકારનો યુ-ટર્ન? સમાનતા નિયમોની સમીક્ષા માટે ખાસ સમિતિ બનાવવાની તૈયારી

UGC Equity Regulations: વિશ્વવિદ્યાલયો અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ અટકાવવા માટે યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા નિયમો અંગે કેન્દ્ર સરકાર ફરી વિચારણા કરી શકે છે. ગુરુવારે કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે UGCના સમાનતા નિયમોની સમીક્ષા કરવા માટે ખાસ સમિતિ બનાવવાની વિચારણા ચાલી રહી છે. સરકારના આ નિવેદનથી નિયમોમાં ફેરફાર થવાની શક્યતા વધી છે.

UGCએ 13 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નવા નિયમો જાહેર કર્યા હતા. તેનો મુખ્ય હેતુ કોલેજો અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ અટકાવવાનો અને વિદ્યાર્થીઓને સમાન તક આપવાનો હતો. જોકે, નિયમોની કેટલીક જોગવાઈઓ સામે સામાન્ય વર્ગના કેટલાક સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટે 29 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ આ નિયમોના અમલ પર રોક લગાવી હતી.

દરેક વિદ્યાર્થીના હિતોનું રક્ષણ થવું જોઈએ: SC

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ ન્યાયાધીશોની પીઠે UGCના નિયમો પર ફરી વિચારણા કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી. આ પીઠમાં જસ્ટિસ જયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહના પણ સામેલ હતાં.

સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશે કેન્દ્ર સરકારને નિયમો પર ફરી વિચારવા જણાવ્યું હતું, જેથી આવનારી પેઢીના હિતોનું રક્ષણ થઈ શકે.

મુખ્ય ન્યાયાધીશે કહ્યું હતું કે નિયમો દરેક વિદ્યાર્થીના હિતોનું રક્ષણ કરે તે જરૂરી છે. તેના જવાબમાં સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે સરકાર સમીક્ષા માટે સમિતિની નિમણૂક કરવાનું વિચારી રહી છે.

જોકે, આ સમિતિની રચના ક્યારે થશે અને નિયમોમાં કયા પ્રકારના ફેરફાર કરવામાં આવશે તે અંગે હજુ કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.

જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યા અંગે વિવાદ

UGCના નવા નિયમોમાં સૌથી મોટો વિવાદ જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યાને લઈને થયો છે. નિયમ 3(1)(c) મુજબ, અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગના લોકો સામે જાતિ અથવા જનજાતિના આધારે થતા ભેદભાવને જાતિ આધારિત ભેદભાવ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે.

આ જોગવાઈ સામે વાંધો ઉઠાવનારા અરજદારોનું કહેવું છે કે આ વ્યાખ્યામાં સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને જાતિ આધારિત ભેદભાવ સામે વિશેષ રક્ષણથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.

અરજદારોની દલીલ છે કે સામાન્ય વર્ગના કોઈ વિદ્યાર્થી કે શિક્ષક સાથે પણ જાતિના આધારે ભેદભાવ થાય તો તેમને નિયમો હેઠળ અસરકારક સુરક્ષા મળવી જોઈએ. જોકે, UGCના નિયમોમાં ભેદભાવની વ્યાપક વ્યાખ્યા પણ આપવામાં આવી છે. તેમાં કોઈપણ સંબંધિત વ્યક્તિ સાથે જાતિના આધારે અયોગ્ય અથવા અલગ વ્યવહાર કરવો ભેદભાવ ગણાય છે.

આ જોગવાઈઓની ભાષા અને તેના વ્યાપને લઈને કાનૂની વિવાદ ઊભો થયો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સવાલ કર્યો હતો કે જ્યારે ભેદભાવની વ્યાપક વ્યાખ્યા પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે જાતિ આધારિત ભેદભાવ માટે અલગ વ્યાખ્યાની જરૂર શા માટે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમો અંગે ઉઠાવ્યા હતા ચાર મોટા સવાલ

UGCના નવા નિયમોને પડકારતી અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે 29 જાન્યુઆરીએ તેમના અમલ પર રોક લગાવી હતી. અદાલતે નિયમોની કેટલીક જોગવાઈઓ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.

1. જાતિ આધારિત ભેદભાવની અલગ વ્યાખ્યા જરૂરી છે?

સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમ 3(1)(c) અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. અદાલતે પૂછ્યું હતું કે જ્યારે નિયમોમાં ભેદભાવની વ્યાપક અને સમાવેશક વ્યાખ્યા પહેલેથી જ આપવામાં આવી છે, ત્યારે જાતિ આધારિત ભેદભાવની અલગ વ્યાખ્યા આપવાનો તર્ક શું છે.

અદાલતે એ પણ પૂછ્યું હતું કે જો જાતિ આધારિત ભેદભાવ માટે કોઈ અલગ પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી નથી, તો આવી અલગ વ્યાખ્યાનો હેતુ શું છે.

2. અતિ પછાત જાતિઓને પૂરતું રક્ષણ મળશે?

સુપ્રીમ કોર્ટે એવો પણ સવાલ કર્યો હતો કે નવા નિયમો અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગોની અંદર આવતી અતિ પછાત જાતિઓને ભેદભાવ અને સામાજિક અસમાનતાથી બચાવવા પૂરતું રક્ષણ આપે છે કે નહીં.

અદાલતે જાણવા માગ્યું હતું કે સામાજિક અને માળખાકીય અસમાનતાનો સામનો કરતા સમુદાયોને આ નિયમો હેઠળ અસરકારક સુરક્ષા મળશે કે નહીં.

3. શું બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થઈ શકે?

નિયમોમાં હોસ્ટેલ, વર્ગખંડો, માર્ગદર્શન જૂથો અને અન્ય શૈક્ષણિક અથવા રહેણાક વ્યવસ્થાઓમાં અલગ વ્યવસ્થા કરવાનો પણ ઉલ્લેખ છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે સવાલ કર્યો હતો કે જો આવી વ્યવસ્થા પારદર્શક અને ભેદભાવ રહિત માપદંડો પર આધારિત હોય, તો પણ શું તેનાથી ‘અલગ પરંતુ સમાન’ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.

અદાલતે આ સંદર્ભમાં બંધારણની કલમ 14 અને 15 હેઠળ સમાનતાના અધિકાર તેમજ બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં સમાવિષ્ટ બંધુત્વના સિદ્ધાંત પર વિચાર કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.

4. રેગિંગને ભેદભાવમાં શા માટે સામેલ કરવામાં આવ્યું નથી?

સુપ્રીમ કોર્ટે UGCના નિયમોમાં રેગિંગને ભેદભાવના વિશિષ્ટ સ્વરૂપ તરીકે સામેલ ન કરવામાં આવતાં પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.

અદાલતે પૂછ્યું હતું કે નિયમોમાંથી રેગિંગનો ઉલ્લેખ દૂર કરવો શું પાછળ લઈ જતું પગલું નથી? આ ઉપરાંત, શું તેનાથી ભેદભાવનો ભોગ બનેલા વિદ્યાર્થીઓને ન્યાય મેળવવામાં અસમાનતા ઊભી થઈ શકે છે અને શું તે બંધારણની કલમ 14 અને 21નું ઉલ્લંઘન બની શકે છે.

પાયલ તડવી અને રોહિત વેમુલાના કેસ બાદ નિયમો બન્યા

ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવના ગંભીર કિસ્સાઓ સામે આવ્યા બાદ UGCના આ નિયમોની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ હતી.

આ મામલો વર્ષ 2019માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી સાથે જોડાયેલો છે. આ અરજી પાયલ તડવી અને રોહિત વેમુલાની માતાઓએ દાખલ કરી હતી. બંનેના મૃત્યુ કથિત જાતિ આધારિત ભેદભાવ બાદ આત્મહત્યાને કારણે થયાં હતાં.

પાયલ તડવીનું મૃત્યુ 2019માં થયું હતું, જ્યારે રોહિત વેમુલાનું મૃત્યુ 2016માં થયું હતું. બંને ઘટનાઓએ દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ, વિદ્યાર્થીઓના ઉત્પીડન અને સંસ્થાકીય જવાબદારી અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા હતા.

અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ કોલેજો અને વિશ્વવિદ્યાલયોમાં ભેદભાવ અટકાવવા માટે મજબૂત અને અસરકારક વ્યવસ્થા લાગુ કરવાની માગ કરી હતી. આ જ પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે UGCએ 2026માં નવા સમાનતા નિયમો જાહેર કર્યા હતા.

શું કેન્દ્ર સરકાર UGCના નિયમો પર યુ-ટર્ન લેશે?

કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સમીક્ષા સમિતિ બનાવવાની વિચારણા અંગેનું નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે, જ્યારે UGCના નિયમોને લઈને રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચા ચાલી રહી છે.

એક તરફ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ અટકાવવા માટે મજબૂત વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. બીજી તરફ નિયમોની વ્યાખ્યા, તેનો વ્યાપ અને તમામ વિદ્યાર્થીઓને સમાન સુરક્ષા આપવાના મુદ્દે સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે પણ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે નિયમોનો હેતુ માત્ર કોઈ એક વર્ગના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો નહીં, પરંતુ દરેક વિદ્યાર્થીને સમાન અને અસરકારક સુરક્ષા આપવાનો હોવો જોઈએ.

હાલમાં કેન્દ્ર સરકારે સમિતિ બનાવવાની વિચારણા કરવાની વાત કરી છે. જોકે, નિયમો પાછા ખેંચવા અથવા તેમાં સુધારા કરવા અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.

હાલ પૂરતા UGCના 2026ના સમાનતા નિયમો સુપ્રીમ કોર્ટના સ્ટે હેઠળ છે. હવે સરકાર સમિતિની રચના કરે છે કે નહીં અને તેના દ્વારા કયા સુધારા સૂચવવામાં આવે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.