Vande Mataram Bill: વંદે માતરમ ગીત ગાતા રોકવું અથવા તેના ગાન દરમિયાન કોઈ સભામાં અવરોધ ઊભો કરવો, ટૂંક સમયમાં ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલની સજાનું કારણ બની શકે છે. આવી જ સજા વર્ષ 1971થી રાષ્ટ્રગાનને કાનૂની સુરક્ષા આપે છે. કેન્દ્ર સરકાર પ્રથમ વખત રાષ્ટ્રગીતને ફોજદારી કાયદામાં સામેલ કરવા માટે રાજ્યસભામાં પગલું ભરી રહી છે. તેની સાથે જ નરેન્દ્ર મોદી સરકાર વંદે માતરમને લઈને તે ચર્ચાને ફરી જીવંત કરી રહી છે, જે ગણતંત્ર બનતા પહેલાની છે.
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલ નેશનલ ઓનરનો અપમાન અટકાવવાનો (સુધારા) બિલ, 2026 વર્ષ 1971ના આ જ નામના કાયદાની કલમ 3માં ફેરફાર કરવા માંગે છે. હાલમાં આ કલમમાં રાષ્ટ્રગાનના ગાનને જાણપૂર્વક રોકવા અથવા તેના દરમિયાન ચાલી રહેલી સભામાં અવરોધ ઊભો કરવા બદલ સજાની જોગવાઈ છે. આ બિલ પર સોમવારે રાજ્યસભામાં ચર્ચા થશે.
સુધારાનો હેતુ આ ગુનાને બે ભાગમાં વહેંચવાનો અને બંનેને રાષ્ટ્રગીત પર પણ લાગુ કરવાનો છે. સજા અને “જાણપૂર્વક” શબ્દમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં. વર્ષ 1971નો કાયદો રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અને બંધારણના અપમાનને પણ અલગથી આવરી લે છે.
આ બિલ શુક્રવારે રાજ્યસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ નીટ-યુજી પેપર લીક મુદ્દે વિપક્ષના હોબાળાના કારણે ગૃહની કાર્યવાહી ખોરવાઈ હતી અને તેના પર ચર્ચા થઈ શકી નહોતી. તે પહેલાં સીપીઆઈ(એમ) ના સાંસદ જોન બ્રિટાસે નિયમ 67 હેઠળ તેનો વિરોધ કરતાં નોટિસ આપી હતી. ચોમાસુ સત્ર 13 ઑગસ્ટ સુધી ચાલવાનું છે.
સરકારે પોતાના હેતુ અને કારણોના નિવેદનમાં આ સુધારાને યોગ્ય ઠેરવવા માટે બંધારણ સભાની કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. 24 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ રાજેન્દ્ર પ્રસાદે કહ્યું હતું કે બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા રચાયેલ વંદે માતરમ, જેણે સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી હતી, તેને જન ગણ મન જેટલું જ સન્માન અને સમાન દરજ્જો આપવામાં આવશે. સરકારનું કહેવું છે કે તે નિવેદને સન્માનમાં સમાનતા આપી હતી, પરંતુ કાયદામાં બંનેને ક્યારેય સમાન દરજ્જો મળ્યો નહીં. તેથી રાષ્ટ્રગીત 55 વર્ષ સુધી વર્ષ 1971ના કાયદાની બહાર રહ્યું.
કેન્દ્રીય મંત્રિમંડળે મે મહિનામાં આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી. ગીતના 150 વર્ષ પૂર્ણ થવાના એક વર્ષ લાંબા સરકારી કાર્યક્રમના સમાપન પછી થોડા જ દિવસોમાં આ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. છેલ્લા એક વર્ષમાં કેન્દ્ર સરકારે વંદે માતરમને લઈને અનેક પગલાં લીધાં છે. તેમાં જાન્યુઆરીમાં ગૃહ મંત્રાલયનો એક પરિપત્ર પણ સામેલ છે, જેમાં તેના ગાનનો પ્રોટોકોલ નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. 6 ફેબ્રુઆરીના નિર્દેશમાં રાજ્યના નિર્ધારિત કાર્યક્રમો માટે સંપૂર્ણ છ અંતરાવાળું સંસ્કરણ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું અને જ્યાં રાષ્ટ્રગીત તથા રાષ્ટ્રગાન બંને ગવાય ત્યાં પહેલાં રાષ્ટ્રગીત ગાવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. 9 જુલાઈએ મુખ્ય સચિવોને મોકલાયેલા પત્રમાં રાજ્યોને આ સૂચનાઓના પાલનની ખાતરી કરવા જણાવાયું હતું.
આ વર્ષે યોજાયેલી 77મી ગણતંત્ર દિવસની પરેડની થીમ પણ ગીતના 150 વર્ષ પર આધારિત હતી. સંસ્કૃતિ મંત્રાલયની ઝાંખીમાં બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની હસ્તપ્રતની પ્રતિકૃતિ દર્શાવવામાં આવી હતી. ઉપરાંત બીટિંગ રિટ્રીટ સમારોહ દરમિયાન બેન્ડોએ પોતાની રજૂઆતમાં “વંદે માતરમ” શબ્દની આકૃતિ તૈયાર કરી હતી.
અગાઉથી જ અદાલતોમાં મામલો
વંદે માતરમના ગાન માટે બનાવવામાં આવેલા પ્રોટોકોલને પહેલેથી જ અદાલતમાં પડકારવામાં આવ્યો છે અને અલગ-અલગ કેસોમાં અલગ-અલગ ચુકાદા આવ્યા છે.
માર્ચ મહિનામાં સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ—મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચી અને ન્યાયમૂર્તિ વિપુલ પાંચોલીએ મોહમ્મદ સઈદ નૂરીની અરજી પર સુનાવણી કરી હતી. આ અરજીમાં ગૃહ મંત્રાલયના પરિપત્ર અને વંદે માતરમના તમામ છ અંતરા ગાવાની શરતને પડકારવામાં આવી હતી. અદાલતે તેમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિ બાગચીએ કહ્યું હતું કે આ પરિપત્ર માત્ર એક “એડવાઇઝરી” છે. બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે અરજદારની આશંકાઓ હજુ સમય પહેલાંની છે. કારણ કે તેનું પાલન ન કરવા બદલ કોઈ સજા નક્કી નથી, તેથી તેને કોઈ પર બળજબરીથી લાગુ કરાયું હોવાનું માનવામાં આવી શકે નહીં.
હવે સંસદમાં રજૂ થયેલું આ બિલ તે જ ખામી દૂર કરે છે, જેના તરફ અદાલતે સંકેત કર્યો હતો—એટલે કે સજાની જોગવાઈ.
આ જ પ્રોટોકોલ વિરુદ્ધ બીજી એક જાહેરહિત અરજી, જે વરિષ્ઠ વકીલ અને **સીપીઆઈ(એમ)**ના સાંસદ વિકાસ રંજન ભટ્ટાચાર્યે કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં દાખલ કરી છે, તે હજુ બાકી છે. અદાલતે તેમને પહેલાં એ સાબિત કરવા કહ્યું છે કે તેમની અરજી સુનાવણી લાયક છે.
સૌથી સીધો વિવાદ પશ્ચિમ બંગાળમાં થયો હતો. ત્યાં નવી ભાજપ સરકાર બન્યાના થોડા જ દિવસોમાં મદરસા શિક્ષણ નિયામકાલયે આદેશ આપ્યો હતો કે સરકારી, સરકારી સહાયિત અને માન્યતા પ્રાપ્ત બિનસહાયિત મદરસાઓની સવારની પ્રાર્થના સભામાં વંદે માતરમ ગવાશે. કલકત્તા હાઈકોર્ટે આ આદેશ પર રોક લગાવી હતી. અદાલતે પ્રથમ દ્રષ્ટિએ કહ્યું હતું કે વંદે માતરમ ગાવું ફરજિયાત બનાવી શકાય નહીં.
અગાઉ પણ અદાલતોના ચુકાદા અલગ-અલગ રહ્યા છે. બિજોય ઇમેન્યુઅલ વિરુદ્ધ કેરળ રાજ્ય (1986) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે યહોવા વિટનેસ સમુદાયના ત્રણ બાળકોને રાષ્ટ્રગાન ન ગાવા બદલ શાળામાંથી કાઢી મૂકવા ખોટું હતું. અદાલતે તેમની અંતરાત્મા અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકારને યોગ્ય ગણાવ્યો હતો.
વર્ષ 2017માં ન્યાયમૂર્તિ દીપક મિશ્રાની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે વકીલ અશ્વિની ઉપાધ્યાયની તે અરજી ફગાવી દીધી હતી, જેમાં વંદે માતરમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે બંધારણના અનુચ્છેદ 51A(a)માં માત્ર રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અને રાષ્ટ્રગાનનો જ ઉલ્લેખ છે. કાયદામાં રાષ્ટ્રગીત જેવી કોઈ જોગવાઈ નથી.
150 વર્ષ જૂનો વિવાદ
આ બિલ જે વિવાદને ફરી આગળ લાવી રહ્યું છે, તે લગભગ એટલો જ જૂનો છે જેટલું આ ગીત પોતે છે. બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે 1870ના દાયકાના મધ્યમાં વંદે માતરમ લખ્યું હતું. સરકારના જણાવ્યા મુજબ તે 7 નવેમ્બર, 1875ના રોજ લખાયું હતું. ત્યારબાદ તેમણે તેને પોતાની વર્ષ 1882ની નવલકથા આનંદમઠમાં સામેલ કર્યું હતું.
રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે આ ગીતને સંગીતબદ્ધ કર્યું અને વર્ષ 1896માં કોંગ્રેસના અધિવેશનમાં ગાયું હતું. વર્ષ 1905માં બંગાળ વિભાજન બાદ તે સ્વદેશી આંદોલનનો મુખ્ય નારો બન્યું. તે સમયે અંગ્રેજ સરકારે તેના જાહેર ગાનને દેશદ્રોહ ગણ્યું હતું. ગીતના શરૂઆતના અંતરાઓમાં દેશની પ્રકૃતિ અને ધરતીનું વર્ણન છે, પરંતુ પાછળના અંતરાઓમાં માતૃભૂમિને દુર્ગા અને લક્ષ્મી દેવીના સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવી છે. મુસ્લિમ નેતાઓના એક વર્ગનું માનવું હતું કે આ એકેશ્વરવાદની માન્યતા વિરુદ્ધ છે.
આ વિવાદ પ્રથમ વખત ખુલ્લેઆમ વર્ષ 1923માં કોંગ્રેસના કાકીનાડા અધિવેશનમાં સામે આવ્યો હતો. તે સમયે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મોહમ્મદ અલી જૌહરે ત્યારે વિરોધ કર્યો હતો, જ્યારે ગાયક વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કર વંદે માતરમ ગાવા માટે ઊભા થયા હતા. ત્યારબાદ ઑક્ટોબર 1937માં કલકત્તામાં યોજાયેલી કોંગ્રેસ કાર્યસમિતિની બેઠકમાં આ મુદ્દે નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આ બેઠકમાં મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નહેરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ, સુભાષચંદ્ર બોઝ, રાજેન્દ્ર પ્રસાદ અને મૌલાના આઝાદ હાજર હતા.
બેઠક પહેલાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે નહેરુને પત્ર લખીને સૂચન કર્યું હતું કે માત્ર પ્રથમ બે અંતરા જ ગવાય. ત્યારબાદ 28 ઑક્ટોબર, 1937ના ઠરાવમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે ઔપચારિક કાર્યક્રમોમાં માત્ર પ્રથમ બે અંતરાનો જ ઉપયોગ થશે. સત્તારૂઢ ભાજપ વારંવાર વર્ષ 1937ના આ જ નિર્ણયનો ઉલ્લેખ કરતી રહી છે.
7 નવેમ્બર, 2025ના રોજ ગીતની 150મી વર્ષગાંઠના કાર્યક્રમની શરૂઆત કરતાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું હતું કે ગીતને અલગ-અલગ ભાગોમાં વહેંચવાથી “દેશના વિભાજનના બીજ વાવવામાં આવ્યા”. ડિસેમ્બરમાં સંસદના બંને ગૃહોમાં યોજાયેલી 10 કલાકની વિશેષ ચર્ચા દરમિયાન પણ તેમણે આ જ વાત પુનરાવર્તિત કરી હતી. રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ જવાબમાં કહ્યું હતું કે અસહકાર આંદોલન દરમિયાન કોંગ્રેસના કાર્યકરો વંદે માતરમના નારા લગાવતા જેલ ગયા હતા. બીજી તરફ કોંગ્રેસના સાંસદ જયરામ રમેશે ટાગોરના પત્રનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે સરકારે ટાગોરનું જ અપમાન કર્યું છે.
તૃણમૂલ કોંગ્રેસના સાંસદોએ સંસદના સેન્ટ્રલ હોલમાં બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના ફોટા લઈને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કર્યો હતો. જ્યારે પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રાએ કહ્યું હતું કે આ મુદ્દાનો સમય પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણી સાથે જોડાયેલો છે. ત્યારબાદ ભાજપે પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભાની ચૂંટણી જીતી હતી. 9 મેના રોજ મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધાના થોડા જ દિવસોમાં શુભેન્દુ અધિકારીએ મદરસાઓ સંબંધિત આદેશ બહાર પાડ્યો હતો.
2 જૂને ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડએ બંધારણના અનુચ્છેદ 19, 25 અને 28(3)નો ઉલ્લેખ કરતાં આ આદેશ પાછો ખેંચવાની માંગ કરી હતી. 22 જૂને બોર્ડની કાર્યકારિણી બેઠકમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે જો સંસદ નાગરિકો અથવા વિદ્યાર્થીઓ માટે વંદે માતરમ ગાવું ફરજિયાત બનાવશે તો તે અદાલતમાં જશે. આવો જ અભિગમ જમિયત ઉલેમા-એ-હિંદ અને જમાત-એ-ઇસ્લામીએ પણ અપનાવ્યો છે.
જોકે, આ બિલ પરની પ્રતિક્રિયાઓ માત્ર પક્ષીય રેખાઓના આધારે વહેંચાયેલી નથી.
જનતા દળ (યુનાઇટેડ)ના ધારાસભ્ય શ્યામ રજકે બિલનું સમર્થન કરતાં કહ્યું કે વંદે માતરમમાં કોઈપણ પ્રકારનો અવરોધ “રાષ્ટ્રનું અપમાન” છે. જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભામાં વિપક્ષના નેતા માતા પ્રસાદ પાંડેએ કહ્યું કે વંદે માતરમનો વિરોધ ન થવો જોઈએ, પરંતુ તેને રાષ્ટ્રગાન જેટલો દરજ્જો પણ ન આપવો જોઈએ. શિવસેના (ઉદ્ધવ બાલાસાહેબ ઠાકરે)ના સાંસદ સંજય રાઉતે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ગૃહમંત્રી અમિત શાહને ટેલિપ્રોમ્પ્ટર વગર વંદે માતરમ સંભળાવવાનો પડકાર આપ્યો હતો. કોંગ્રેસે આ બિલને સરકારની તે વૃત્તિનો ભાગ ગણાવ્યો છે, જેમાં તે જેલની સજાનો ભય બતાવીને કાયદા બનાવે છે.
