Waste Colonialism Madras HC: ભારતમાં કચરાના આયાતનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને વિકસિત દેશોમાંથી આવતા કચરાને લઈને મદ્રાસ હાઈકોર્ટની તાજેતરની ટિપ્પણીઓ બાદ “વેસ્ટ કોલોનિયલિઝમ” (Waste Colonialism) શબ્દ ફરી કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. આ શબ્દનો અર્થ એ છે કે સમૃદ્ધ અને વિકસિત દેશો પોતાના માટે અપ્રિય અથવા જોખમી કચરાનો નિકાલ વિકાસશીલ દેશોમાં કરે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આવા કેસો પર કડક નિયંત્રણ નહીં રાખવામાં આવે તો પર્યાવરણ, જાહેર આરોગ્ય અને કચરા વ્યવસ્થાપન માટે ગંભીર પડકાર ઊભા થઈ શકે છે.
તમિલનાડુ બંદર પર આવ્યો કચરો, તપાસમાં થયો ચોંકાવનારો ખુલાસો
માર્ચ 2022 દરમિયાન તમિલનાડુના વી.ઓ. ચિદમ્બરનાર બંદર પર પાંચ શિપિંગ કન્ટેનર પહોંચ્યા હતા. દસ્તાવેજો અનુસાર તેમાં અંદાજે 122 મેટ્રિક ટન વેસ્ટ પેપર હતું, જેનો ઉપયોગ પેપર મિલોમાં રિસાયક્લિંગ માટે થવાનો હતો. ભારત લાંબા સમયથી વેસ્ટ પેપર, મેટલ સ્ક્રેપ અને અન્ય રિસાયક્લિંગ લાયક સામગ્રી આયાત કરતું આવ્યું છે.
પરંતુ જ્યારે કસ્ટમ અધિકારીઓએ કન્ટેનરોની તપાસ કરી ત્યારે માત્ર વેસ્ટ પેપર જ નહીં, પરંતુ વપરાયેલા કેન, કેળાની છાલ, શાકભાજીનો કચરો, પીઈટી (પોલીએથિલિન ટેરેફ્થાલેટ) બોટલો, તૂટેલો કાચ અને અન્ય મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો પણ મળી આવ્યો. આ સામગ્રી રિસાયક્લિંગ માટે જાહેર કરાયેલી વસ્તુઓથી સંપૂર્ણપણે અલગ હતી.
પેપર મિલોએ કચરો સ્વીકારવાનો કર્યો ઇનકાર
આયાત કરાયેલ સામગ્રી મેળવવા તૈયાર પેપર મિલોએ જણાવ્યું કે તેમણે માત્ર વેસ્ટ પેપર મંગાવ્યું હતું, મિશ્ર મ્યુનિસિપલ કચરો નહીં. તેથી તેમણે સમગ્ર કન્સાઇનમેન્ટ પાછું મોકલવાની માંગ કરી.
માહિતી મુજબ સંબંધિત વિદેશી પક્ષોએ ભૂલ સ્વીકારી અને કચરો પરત મોકલવાની સંમતિ દર્શાવી, પરંતુ કન્ટેનરો પાછા મોકલવાનો ખર્ચ ખૂબ જ મોટો હોવાથી પ્રક્રિયા લાંબા સમય સુધી અટકી રહી. પરિણામે કચરાથી ભરેલા કન્ટેનરો વર્ષો સુધી બંદર વિસ્તારમાં જ પડ્યા રહ્યા.
ચાર વર્ષ બાદ મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય
19 જૂન 2026ના રોજ મદ્રાસ હાઈકોર્ટે આ મામલે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું કે આવા કન્ટેનરોને બે મહિનાની અંદર તે જ દેશમાં પાછા મોકલવામાં આવે જ્યાંથી તેઓ આવ્યા હતા.
ડિવિઝન બેન્ચે નોંધ્યું કે લાંબા સમય સુધી કચરો પડ્યો રહેવાના કારણે પર્યાવરણને નુકસાન થયું છે. તેથી સંબંધિત પક્ષોને પર્યાવરણીય નુકસાન માટે વળતર ચૂકવવાનો પણ આદેશ આપવામાં આવ્યો. ઉપરાંત, ઇમ્પોર્ટર્સ પર કરોડો રૂપિયાના દંડ અને ડિટેન્શન ચાર્જીસ પણ લાદવામાં આવ્યા.
‘વેસ્ટ કોલોનિયલિઝમ’ પર હાઈકોર્ટની કડક ટિપ્પણી
કોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં કહ્યું કે વિકસિત દેશો દ્વારા અનિચ્છનીય અને જોખમી કચરો વિકાસશીલ દેશોમાં મોકલવાની પ્રવૃત્તિ “વેસ્ટ કોલોનિયલિઝમ” સમાન છે. આવા કચરાને સ્વીકારવું પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્ય બંને માટે જોખમી બની શકે છે.
કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને રાજદ્વારી સ્તરે સંબંધિત દેશો સાથે ચર્ચા કરીને આવી ઘટનાઓ અટકાવવા માટે વધુ અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની પણ સલાહ આપી.
ભારતમાં કયા પ્રકારનો કચરો આયાત કરી શકાય છે?
ભારતમાં તમામ પ્રકારના કચરાની આયાત પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નથી. નિયમો અનુસાર કેટલાક રિસાયક્લિંગ લાયક કાચા માલની આયાત મંજૂર છે, જેમાં વેસ્ટ પેપર, આયર્ન અને સ્ટીલ સ્ક્રેપ, એલ્યુમિનિયમ સ્ક્રેપ, કોપર સ્ક્રેપ, રબર વેસ્ટ, કેટલીક ઇલેક્ટ્રોનિક એસેમ્બ્લીઓ, ઈ-વેસ્ટ તથા નિર્ધારિત કેટેગરીના ટાયર્સનો સમાવેશ થાય છે.
પરંતુ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો અને જોખમી કચરાની આયાત માટે કડક નિયમો લાગુ પડે છે.
ભારતનું કાનૂની માળખું શું કહે છે?
દેશમાં એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોટેક્શન એક્ટ, હેઝાર્ડસ એન્ડ અધર વેસ્ટ (મેનેજમેન્ટ એન્ડ ટ્રાન્સબાઉન્ડ્રી મૂવમેન્ટ) રૂલ્સ, 2016 સહિત અનેક નિયમો લાગુ છે. ઉપરાંત ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય બેઝલ કન્વેન્શનને પણ સ્વીકાર્યું છે, જે દેશો વચ્ચે જોખમી કચરાના પરિવહન અને નિકાલ માટે માર્ગદર્શિકા નક્કી કરે છે.
આ નિયમોનો હેતુ એ છે કે ભારત અન્ય દેશોના જોખમી કચરાનું અંતિમ ઠેકાણું ન બને.
અમલીકરણ હજુ પણ સૌથી મોટો પડકાર
નિષ્ણાતોના મત મુજબ ભારત પાસે કાયદાઓની અછત નથી, પરંતુ સૌથી મોટી સમસ્યા તેમના અસરકારક અમલીકરણની છે. અગાઉ ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) પણ પોતાના અહેવાલમાં જોખમી કચરાથી ભરેલા અનેક કન્ટેનરો વર્ષો સુધી બંદરો પર પડ્યા રહેવાની બાબત તરફ ધ્યાન દોરી ચૂક્યા છે.
આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે નિયમો હોવા છતાં દેખરેખ અને અમલીકરણમાં હજુ પણ સુધારાની જરૂર છે.
ચીન અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોએ અપનાવ્યા કડક નિયમો
ચીને 2017થી દૂષિત ઘન કચરાની આયાત સામે કડક કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી અને બાદમાં અનેક પ્રકારના ઘન કચરાની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. ત્યારબાદ વિયેતનામ, મલેશિયા અને થાઇલેન્ડ જેવા દેશોએ પણ આવા નિયંત્રણો વધુ કડક બનાવ્યા.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ નિર્ણયોથી તેઓ પોતાના દેશોને આંતરરાષ્ટ્રીય કચરાના ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ બનતા અટકાવવામાં સફળ રહ્યા.
ભારતમાં ઘરઆંગણે પણ કચરા વ્યવસ્થાપન મોટો પડકાર
ભારત માટે પડકાર માત્ર વિદેશી કચરો નથી, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પન્ન થતા કચરાનું યોગ્ય સંચાલન પણ એટલું જ મહત્વનું છે. વધતું શહેરીકરણ અને વસ્તી વૃદ્ધિના કારણે મ્યુનિસિપલ ઘન કચરાની માત્રા સતત વધી રહી છે.
નિષ્ણાતો માને છે કે ભીનો અને સુકો કચરો અલગ કરવાની પ્રથા, રિસાયક્લિંગ અને વૈજ્ઞાનિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે તો કચરાની સમસ્યા મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડી શકાય છે.
વેસ્ટ ટાયરની વધતી આયાત પણ ચિંતાનો વિષય
તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતમાં વેસ્ટ ટાયરની આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. પર્યાવરણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ગેરકાયદેસર અથવા અયોગ્ય રીતે થતી રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયા ઝેરી વાયુઓનું ઉત્સર્જન કરી શકે છે, જે આસપાસ રહેતા લોકોના આરોગ્ય માટે જોખમરૂપ બની શકે છે.
ઉદ્યોગ સંસ્થાઓનું પણ માનવું છે કે દેશમાં ઉપલબ્ધ સ્થાનિક વેસ્ટ ટાયર રિસાયક્લિંગ માટે પૂરતા છે, તેથી વિદેશી વેસ્ટ ટાયરની અનિયંત્રિત આયાત પર વધુ કડક દેખરેખ રાખવાની જરૂર છે.
આગળનો માર્ગ
પર્યાવરણ નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતે એક તરફ પોતાના કાયદાઓનું કડક અમલીકરણ કરવું પડશે અને બીજી તરફ સ્થાનિક સ્તરે કચરાના વૈજ્ઞાનિક સંચાલનને વધુ મજબૂત બનાવવું પડશે. સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ એવા પગલાં લેવાની જરૂર છે જેથી ભારત અથવા અન્ય વિકાસશીલ દેશો વિકસિત દેશોના અનિચ્છનીય કચરાનું કેન્દ્ર ન બને.
