Women Digital Inclusion: આજીવન શિક્ષણ અને ડિજિટલ સમાવીકરણથી જ સાકાર થશે વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન
Women Digital Inclusion: જો ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્રના લક્ષ્ય સુધી પહોંચવું હોય, તો મહિલાઓની સંપૂર્ણ ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવી અનિવાર્ય છે. દેશની કુલ વસ્તીનો લગભગ અડધો ભાગ મહિલાઓનો છે. આજે વિકાસનો સૌથી મોટો આધાર ડિજિટલ ટેક્નોલોજી બની ગઈ છે. શિક્ષણ, બેંકિંગ, આરોગ્ય, સરકારી યોજનાઓનો લાભ, રોજગાર, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને સામાજિક ભાગીદારી સહિત લગભગ દરેક ક્ષેત્ર ડિજિટલ માધ્યમો પર વધુને વધુ નિર્ભર બની રહ્યો છે. આવા સમયમાં જો મહિલાઓનો મોટો વર્ગ ડિજિટલ દુનિયાથી દૂર રહી જાય, તો તે માત્ર લૈંગિક અસમાનતાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં ગંભીર અવરોધ પણ છે.
આજે ભારત ડિજિટલ ક્રાંતિનું નેતૃત્વ કરવાનો દાવો કરે છે. યુપીઆઈ, ડિજિટલ ચુકવણી, ઈ-ગવર્નન્સ, ઑનલાઇન શિક્ષણ, ટેલીમેડિસિન અને AI જેવી ટેક્નોલોજીઓએ નવી સંભાવનાઓ ઊભી કરી છે. તેમ છતાં ડિજિટલ સુવિધાઓ સુધી મહિલાઓની પહોંચ પુરુષોની સરખામણીએ ઓછી છે. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારો, નાના શહેરો, આદિવાસી વિસ્તારો અને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોની મહિલાઓ આજે પણ ડિજિટલ સંસાધનો સાથે પૂરતા પ્રમાણમાં જોડાઈ શકી નથી. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ટેક્નોલોજીકલ વિકાસ ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બનશે, જ્યારે તેનો લાભ સમાજના અંતિમ વ્યક્તિ સુધી, ખાસ કરીને મહિલાઓ સુધી પહોંચશે.
ડિજિટલ સમાવીકરણનો અર્થ માત્ર મોબાઇલ અથવા ઈન્ટરનેટ ઉપલબ્ધ કરાવી દેવાનો નથી. તેનો વાસ્તવિક અર્થ મહિલાઓને ડિજિટલ સાધનોનો સુરક્ષિત, આત્મવિશ્વાસપૂર્વક અને અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવવાનો છે. જ્યારે કોઈ મહિલા ઑનલાઇન શિક્ષણ મેળવે છે, ડિજિટલ બેંકિંગ કરે છે, સરકારી યોજનાઓ માટે પોતે અરજી કરે છે, પોતાના ઉત્પાદનોનું ઑનલાઇન માર્કેટિંગ કરે છે અથવા ટેલીમેડિસિન દ્વારા આરોગ્ય સેવાઓ મેળવે છે, ત્યારે જ સાચું ડિજિટલ સમાવીકરણ શક્ય બને છે.
વાસ્તવમાં, દેશના ઘણા પરિવારોમાં મોબાઇલ ફોન પુરુષોની પ્રાથમિકતા હોય છે અને મહિલાઓને તેનો મર્યાદિત ઉપયોગ જ મળે છે. બીજું એક મોટું કારણ ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ છે. શિક્ષિત મહિલાઓ પણ ઘણી વખત ઑનલાઇન સેવાઓનો સુરક્ષિત ઉપયોગ કરી શકતી નથી. ત્યારબાદ સામાજિક માનસિકતાના કારણે મહિલાઓના મોબાઇલ ઉપયોગને શંકાની નજરે જોવામાં આવે છે. ઉપરાંત, સાઇબર ગુનાઓનો ભય પણ છે. ઑનલાઇન છેતરપિંડી, બનાવટી વ્યવહારો અને સાઇબર ઉત્પીડનના કારણે ઘણી મહિલાઓ ડિજિટલ માધ્યમોથી અંતર જાળવી રાખે છે.
અહીં આજીવન શિક્ષણની સંકલ્પના અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ બની જાય છે. શિક્ષણ માત્ર શાળા અથવા મહાવિદ્યાલય સુધી મર્યાદિત ન હોવું જોઈએ. બદલાતી ટેક્નોલોજી સાથે સતત શીખતા રહેવું જ આજીવન શિક્ષણ છે. જો દરેક ગામ, વોર્ડ અને સમુદાયમાં મહિલાઓ માટે નિયમિત ડિજિટલ સાક્ષરતા કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે, તો લાખો મહિલાઓ આત્મનિર્ભર બની શકે છે. સ્વસહાય જૂથો, પંચાયતો, મહિલા મંડળો, પુસ્તકાલયો, જન શિક્ષણ સંસ્થાઓ, સમુદાય શિક્ષણ કેન્દ્રો અને યુનિવર્સિટીઓ આ દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
સરકારે પ્રધાનમંત્રી ગ્રામિણ ડિજિટલ સાક્ષરતા અભિયાન, ડિજિટલ ઇન્ડિયા, કોમન સર્વિસ સેન્ટર, સ્વયમ પોર્ટલ અને વિવિધ કૌશલ્ય વિકાસ યોજનાઓ દ્વારા મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રયાસો કર્યા છે, જેના કારણે લાખો મહિલાઓને લાભ મળ્યો છે, પરંતુ આ પ્રયાસો હજુ પૂરતા નથી. આજે એવી વ્યૂહરચનાની જરૂરિયાત છે, જેમાં દરેક ગ્રામ પંચાયતમાં મહિલા ડિજિટલ શિક્ષણ કેન્દ્રોની સ્થાપના કરવામાં આવે.
શાળાઓ અને કોલેજો સાથે સાથે જાહેર પુસ્તકાલયોને પણ ડિજિટલ તાલીમ કેન્દ્ર બનાવવામાં આવે. સ્થાનિક ભાષામાં તાલીમ સામગ્રી તૈયાર કરવામાં આવે. સાઇબર સુરક્ષાનું વ્યવહારુ તાલીમ આપવામાં આવે, જેથી મહિલાઓ આત્મવિશ્વાસ સાથે ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરી શકે. સ્વસહાય જૂથોને ઈ-કોમર્સ અને ડિજિટલ માર્કેટિંગ સાથે જોડવામાં આવે. વરિષ્ઠ મહિલાઓ, દિવ્યાંગ મહિલાઓ અને સમાજના હાંસિયા પર જીવતા સમુદાયોની મહિલાઓ માટે વિશેષ તાલીમ કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે.
ડિજિટલ સમાવીકરણ માત્ર ટેક્નોલોજીકલ કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ સામાજિક પરિવર્તનનું અભિયાન છે. જ્યારે એક મહિલા ડિજિટલ રીતે સશક્ત બને છે, ત્યારે તેનો સમગ્ર પરિવાર લાભાન્વિત થાય છે. તે બાળકોના શિક્ષણ, પરિવારના આરોગ્ય, નાણાકીય વ્યવસ્થાપન અને સરકારી યોજનાઓ સુધી પહોંચવામાં વધુ સક્ષમ બને છે. આ જ કારણ છે કે મહિલાઓનું ડિજિટલ સશક્તિકરણ સીધી રીતે ગરીબી ઉન્મૂલન, ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ, ઉત્તમ આરોગ્ય, આર્થિક વિકાસ અને લૈંગિક સમાનતા જેવા અનેક સાતત્યપૂર્ણ વિકાસ લક્ષ્યોને ગતિ આપે છે.
ભારતનું વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાનું સ્વપ્ન ત્યારે જ સાકાર થશે, જ્યારે દેશની દરેક મહિલા ડિજિટલ દુનિયાની સક્રિય ભાગીદાર બનશે. આજીવન શિક્ષણ આ પરિવર્તનની સૌથી અસરકારક ચાવી છે. સરકાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સ્વૈચ્છિક સંગઠનો, સ્થાનિક સ્વરાજ સંસ્થાઓ અને સમાજે મળીને એવું વાતાવરણ તૈયાર કરવું પડશે, જેમાં કોઈપણ મહિલા ડિજિટલ તકોમાંથી વંચિત ન રહે.
ડિજિટલ ભારતની વાસ્તવિક સફળતા ઈન્ટરનેટની ગતિ અથવા ટેક્નોલોજીની પ્રગતિથી નહીં, પરંતુ આ વાતથી માપવામાં આવશે કે દેશની અંતિમ પંક્તિમાં ઉભેલી મહિલા પણ ડિજિટલ સંસાધનોનો આત્મવિશ્વાસ સાથે ઉપયોગ કરી રહી છે કે નહીં. જો આપણે મહિલાઓના ડિજિટલ સમાવીકરણને આજીવન શિક્ષણ સાથે જોડીને આગળ વધીએ, તો તે માત્ર લૈંગિક સમાનતાની દિશામાં જ નહીં, પરંતુ સમાવીશક, ન્યાયસંગત અને સાતત્યપૂર્ણ ભારતના નિર્માણની દિશામાં પણ એક ઐતિહાસિક પગલું સાબિત થશે.
