Mobile Data Privacy: સ્માર્ટફોન અને જાસૂસી: એપ્સ તમારો અંગત ડેટા કેવી રીતે ચોરી શકે છે અને તમે તમારી જાતને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખી શકો?

પરંતુ શું તમારા મોબાઇલ ફોનમાં એવી એપ્સ હોઈ શકે છે જે ખરેખર તમારા પર નિરીક્ષણ રાખીને તમારો પર્સનલ ડેટા ચોરી રહી હોય? આવી સ્થિતિમાં પોતાને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખી શકાય?

એપ્સ આપણો ડેટા કેવી રીતે લે છે?

સાયબર એક્સપર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ વિરાગ ગુપ્તા કહે છે, “એપ્સ પ્રત્યક્ષ અને અપ્રત્યક્ષ બંને રીતે આપણો ડેટા લે છે. તેમાં મુખ્યત્વે આપણી લોકેશન, કોન્ટેક્ટ લિસ્ટ, કેમેરા, કૉલ લૉગ્સ, ફોટોઝ, હેલ્થ ડેટા, મેસેજ, માઇક્રોફોન મુખ્યત્વે સામેલ છે.”

વિરાગ ગુપ્તા જણાવે છે, “ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થામાં ડેટાની જાણકારી અને શેરિંગના આધારે ગ્રાહક જ પ્રોડક્ટ બની ગયો છે. તેથી આ ડેટા શેરિંગ કરવું કંપનીઓ માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ અને કમર્શિયલ રીતે લાભકારી હોય છે.”

એપ ઇન્સ્ટોલ કરતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?

સાયબર સિક્યોરિટી એક્સપર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ ડૉ. પવન દુગ્ગલ કહે છે:

પ્રાઇવસી પોલિસી વાંચો: કોઈપણ એપને ડાઉનલોડ કરતાં પહેલાં તમારે તેની ટર્મ્સ એન્ડ કન્ડિશન્સની સાથે-સાથે પ્રાઇવસી પોલિસી પણ ધ્યાનથી વાંચવી જોઈએ.

ડેટાનો ઉપયોગ: તે જોવું જરૂરી છે કે જે પણ એપ ઇન્સ્ટોલ કરી રહ્યા છો, તે તમારા ડેટાને કઈ રીતે સ્ટોર કરીને ઉપયોગ કરશે. જ્યારે તમે સંપૂર્ણપણે સંતુષ્ટ થઈ જાઓ, ત્યારે જ ડાઉનલોડ કરો.

કસ્ટમર રિવ્યૂ: ડૉક્ટર પવન દુગ્ગલ જણાવે છે કે કોઈપણ એપને ઇન્સ્ટોલ કરતાં પહેલાં તેના વિશે જાણવાની એક સારી રીત છે કસ્ટમર રિવ્યૂ વાંચવા. ક્યાંય પણ ખતરાની ઘંટી નજર આવતા જ તે એપથી દૂર રહેવું જોઈએ.

આના પર વિરાગ ગુપ્તા કહે છે, “ગૂગલ અને એપલના પ્લે-સ્ટોર પર અધિકૃત રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત એપ્સને જ ડાઉનલોડ કરવી જોઈએ. પરંતુ ઘણી બધી એપ લોકોને પહેલાંથી ફોનમાં પ્રી-ઇન્સ્ટોલ્ડ મળે છે, જેને હટાવવું મુશ્કેલ હોય છે.”

ડૉક્ટર દુગ્ગલ માને છે, “દુનિયામાં કંઈપણ ફ્રી નથી મળતું. એપ તમારા ડેટાને એકત્રિત કરીને મોનેટાઇઝ કરે છે. એપ પરમિશન લઈને તમારો ડેટા લે છે. કોઈપણ એપને ડાઉનલોડ કરતી વખતે આડેધડ પરમિશન આપવાથી બધો ડેટા એપ્સ પાસે જતો રહે છે.”

બંને એક્સપર્ટ્સ એકમત થઈને કહે છે કે એપ ઇન્સ્ટોલ દરમિયાન પરમિશન આપતી વખતે સાવધાન રહેવાની જરૂર છે, તેટલી જ પરમિશન આપો જેટલી તમારા હેતુને પૂરો કરવા માટે જરૂરી હોય.

ડેટાનું આખરે થાય છે શું?

ડૉક્ટર પવન દુગ્ગલ જણાવે છે, “એકવાર તમારો ડેટા એકત્રિત થયા પછી તમારી પ્રોફાઇલ બની જાય છે. તમને કઈ વસ્તુઓનો શોખ છે, શું તમને ખાવા-પીવા, પહેરવામાં પસંદ છે. બધું જ પ્રોફાઇલથી સમજી લેવામાં આવે છે.”

વિરાગ ગુપ્તા કહે છે, “કંપનીઓ આ ડેટાને શેર કરવાની સાથે અન્ય કંપનીઓને ડેટા વેચે છે. આ ડેટાના આધારે જાહેરાત અને માર્કેટિંગ કંપનીઓના કારોબારમાં સચોટતા સાથે વધારો પણ થાય છે.”

ડૉક્ટર દુગ્ગલ ઉદાહરણ આપે છે કે તમારો ફોન તમારી બધી વાતો સાંભળે છે. “જો હું કહું કે મારે મુંબઈ જવું છે, તો મને મુંબઈ સંબંધી ઓફર આવવા લાગી જશે. આ કસ્ટમાઇઝ્ડ ડેટા એડવર્ટાઇઝિંગ છે, જેમાં ડેટા જ રો મટિરિયલ છે.”

ડેટા ચોરી થઈ રહ્યો છે કે નહીં તે કેવી રીતે જાણવું?

તમારા ફોનમાં ડેટા ચોરી તો નથી થઈ રહ્યો, આ વાતનો ખ્યાલ લગાવવા માટે ડૉક્ટર દુગ્ગલ જણાવે છે કે તેનું આકલન તમારે જાતે જ કરવું પડશે.

તે કહે છે કે તમે એપની પરમિશનમાં જાઓ, અને તમારી જાતને પૂછો કે તેને ડાઉનલોડ કરવા પાછળનો હેતુ શું છે, અને તે હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને તમે એપની પરમિશનને રિવ્યૂ કરો.

તમારી જાતને પૂછો કે શું તે એપની પરમિશન તેના મુખ્ય હેતુની પૂર્તિ કરવા માટે જરૂરી છે. જો હા, તો તે પરમિશનને જાળવી રાખો અને જો ના, તો તે પરમિશનને હટાવી દો.

વિરાગ ગુપ્તા ડેટા શેરિંગના કાયદાકીય પાસા પર ભાર મૂકતા કહે છે કે, “ભારતમાં પુટ્ટુસ્વામી કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ૯ જજોના નિર્ણય પછી ડેટાની સુરક્ષા પ્રાઇવસી હેઠળ જીવનનો મૌલિક અધિકાર છે. જોકે સંસદે ૨૦૨૩ માં ડેટા સુરક્ષા કાયદો પસાર કર્યો, પરંતુ તે હજી સુધી લાગુ કરાયો નથી.”

૫ મહત્ત્વની બાબતોનું ધ્યાન રાખો

ડૉક્ટર દુગ્ગલના મતે ડેટાની સુરક્ષા માટે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:

૧. સાયબર સુરક્ષાને જીવનશૈલીના રૂપમાં અપનાવો.

૨. પોતાના ડેટાને શેર કરવામાં કંજૂસાઈ રાખો. ડેટાને જરૂરિયાત મુજબ જ શેર કરો.

૩. પોતાના ડેટાનો બેકઅપ લઈને રાખો.

૪. સારો એન્ટીવાયરસ પ્રોગ્રામ નાખીને રાખો.

૫. એક સારો ફાયરવોલ રાખો જે એક સુરક્ષા કવચની જેમ કામ કરે છે.

ડૉક્ટર દુગ્ગલ છેલ્લે કહે છે કે, ગ્રાહકોએ હંમેશા સતર્ક અને સચેત રહેવું જોઈએ.