NASA ISRO Moon Base Project: નાસાએ ઇસરોને પોતાના મૂન બેઝ કાર્યક્રમમાં સામેલ થવા માટે નિમંત્રણ આપ્યું છે. આ ભારત માટે મોટી ઉપલબ્ધિ છે, જેનાથી ચાંદ પર સ્થાયી ઠેકાણું બનાવવાની તૈયારી થઈ શકે છે. ભારત માટે આ મોટી ઉપલબ્ધિ છે. ખાસ વાત એ છે કે ઇસરોની ચાંદ પર માણસ મોકલવાની પોતાની યોજના પણ છે. એવામાં બંને દેશોની ભાગીદારી અંતરિક્ષની નવી દોડમાં મહત્વપૂર્ણ મોડ સાબિત થઈ શકે છે.
અમેરિકા ચાંદ પર સ્થાયી કે લાંબા સમય સુધી કામ કરવા માટે માનવીય ઠેકાણાં વિકસાવવા માંગે છે. આ માટે ચાંદની સપાટી પર ઠેકાણું, વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળાઓ અને જરૂરી સંસાધનોની વ્યવસ્થા કરવી પડશે. એવામાં ચાંદનો દરેક ભાગ આના માટે ઉપયોગી નહીં હોય. વૈજ્ઞાનિકોની નજર ખાસ કરીને ચાંદના ધ્રુવીય વિસ્તારો પર છે. અહીં એવા વિસ્તારો છે જ્યાં સૂરજનો પ્રકાશ ખૂબ ઓછો પહોંચે છે. આ વિસ્તારોમાં બરફ મોજૂદ હોવાના સંકેત મળ્યા છે. ભવિષ્યના મૂન બેઝ માટે આ જ બરફ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંસાધનોમાંથી એક બની શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ ચાંદના કેટલાક એવા ખાડાઓની ઓળખ કરી છે, જ્યાં સૂરજનો પ્રકાશ અબજો વર્ષોથી લગભગ પહોંચ્યો નથી. આ અત્યંત ઠંડા વિસ્તારોમાં પાણી બરફ સ્વરૂપે મોજૂદ હોઈ શકે છે. જો ભવિષ્યના અંતરિક્ષ યાત્રીઓ આ બરફને કાઢવામાં સફળ થાય છે તો ચાંદ પર જીવનની સૌથી મોટી જરૂરિયાત પૂરી થઈ શકે છે.
પાણીમાંથી બનશે ઓક્સિજન અને બળતણ:
પાણીનું રાસાયણિક સૂત્ર H2O છે. તેમાં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન બંને હોય છે. વીજળીની મદદથી પાણીને આ બંને તત્વોમાં અલગ કરી શકાય છે. ઓક્સિજન અંતરિક્ષ યાત્રીઓ માટે શ્વાસ લેવામાં કામ આવશે. તો બીજી તરફ હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનને રોકેટ બળતણ તરીકે પણ ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
એટલે કે ચાંદની બરફ ભવિષ્યના અંતરિક્ષ યાત્રીઓ માટે પાણી, શ્વાસ અને બળતણ- ત્રણેયનો સ્ત્રોત બની શકે છે. આ જ કારણ છે કે ચાંદ પર સ્થાયી ઠેકાણું બનાવવાની યોજનાઓમાં ધ્રુવીય વિસ્તારોને આટલા મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યા છે.
આર્ટેમિસ કરારનો હેતુ ચાંદ અને બીજા અંતરિક્ષ મિશનો માટે શાંતિપૂર્ણ અને જવાબદાર અંતરિક્ષ અન્વેષણના સામૂહિક સિદ્ધાંતો વિકસાવવાનો છે. હવે નાસાએ આ જ ભાગીદારીને આગામી સ્તર પર લઈ જવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. બેંગલુરુમાં 5 અને 6 ઓગસ્ટે યોજાયેલી ભારત-અમેરિકા સિવિલ સ્પેસ જોઈન્ટ વર્કિંગ ગ્રુપની બેઠકમાં મૂન બેઝને લઈને સહયોગનો પ્રસ્તાવ સામે આવ્યો.
ભારત-અમેરિકા અંતરિક્ષ ભાગીદારીનું અન્ય એક મોટું ઉદાહરણ નિસાર મિશન છે. નાસા અને ઇસરોએ મળીને નિસાર ઉપગ્રહ તૈયાર કર્યો. આ પૃથ્વીની સપાટીમાં થતા ફેરફારોની દેખરેખ માટે અદ્યતન રડાર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે. નિસાર મિશનને બંને એજન્સીઓ વચ્ચે સફળ સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
નાસાનું આગામી મોટું પગલું શું છે? નાસાએ માણસોને ફરીથી ચાંદ પર મોકલવા માટે આર્ટેમિસ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે. આ હેઠળ અત્યાર સુધીમાં બે પ્રારંભિક મિશન થઈ ચૂક્યા છે. નવેમ્બર 2022 માં પહેલું મિશન માણસ વગર ચાંદની આસપાસ ગયું હતું. આ પછી એક માનવસહિત મિશને ચાંદની ચારેય તરફ ઉડાન ભરી, પરંતુ તે દરમિયાન ચાંદ પર લેન્ડિંગ થયું ન હતું. હવે નાસાનું લક્ષ્ય લગભગ 2028 માં માણસોને ફરીથી ચાંદની સપાટી પર ઉતારવાનું છે.
