Saudi ties Pakistan: પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ કરાર થયો હતો, જેને બંને દેશો વચ્ચે પરસ્પર ભાગીદારી માટે રાજદ્વારી સંરક્ષણ કરાર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો હતો.
આ કરારનું સૌથી ચર્ચિત પાસું એ હતું કે એક દેશ પર હુમલો બીજા દેશ પર હુમલો તરીકે જોવામાં આવશે.
ભારતમાં ઘણા વિશ્લેષકોએ આને મે મહિનામાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના લશ્કરી સંઘર્ષના સંદર્ભમાં જોવાનું શરૂ કર્યું. પશ્ચિમી વિશ્લેષકોએ તેને કતારમાં કથિત હમાસના લક્ષ્યો પર તાજેતરમાં ઇઝરાયલી હુમલાના સંદર્ભમાં જોયું.
આ કરારના પરિણામો અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ માટે તેનું મહત્વ શું છે? શું આ કરાર પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચેના સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે?
અમેરિકાના વલણને ધ્યાનમાં રાખીને, શું સાઉદી અરેબિયા નવા ભાગીદારો શોધી રહ્યું છે? અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન: શું આ ભારતના સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંબંધોને અસર કરશે?
સંરક્ષણ કરારને કેવી રીતે જોવો જોઈએ?
સાઉદી અરેબિયા માટે સુરક્ષા અને પાકિસ્તાન માટે આર્થિક સહાયનો ઉલ્લેખ કરતા, તેઓ કહે છે કે બંને દેશોએ એકબીજાને ટેકો આપવાની જરૂર છે.
“સાઉદી અરેબિયા માટે હાલમાં સુરક્ષા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ ખૂબ જ જટિલ છે. ત્યાં ઈરાન છે, ઇઝરાયલી પરિબળ છે, જેમ કે થોડા દિવસો પહેલા કતાર પર હુમલો. તે જ સમયે, આ ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા ગેરંટી તરીકે અમેરિકાની ભૂમિકાનો અભાવ અનુભવાયો છે.”
“આવી સ્થિતિમાં, સાઉદી અરેબિયા માટે વૈકલ્પિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવી મહત્વપૂર્ણ હતી. તે સંદર્ભમાં, પાકિસ્તાન તેમની સિસ્ટમમાં સંપૂર્ણ રીતે ફિટ બેસે છે.”
“પાકિસ્તાન એક લશ્કરી શક્તિ છે અને તેને આર્થિક સહાયની જરૂર છે. આ કરારથી પાકિસ્તાનને ચોક્કસપણે આર્થિક રીતે ફાયદો થશે, જે તેમની ટોચની પ્રાથમિકતા છે.”
શું અમેરિકાના વલણમાં ફેરફાર પણ એક પરિબળ છે?
રાષ્ટ્રપતિ બન્યા પછી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વલણને જોતાં, અમેરિકાના ઘણા સાથીઓ તેમના પર વિશ્વાસ ગુમાવી રહ્યા છે.
સાઉદી અરેબિયા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચેના સંબંધો અંગે, હંમેશા એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે સાઉદી અરેબિયા તેની સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સતત સહયોગ માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પર આધાર રાખતો હતો.
પરંતુ હમાસના નામે ઇઝરાયલનો કતાર પર હુમલો સાઉદી અરેબિયા માટે ચિંતાનું કારણ છે. બીજી બાજુ, તેના ઇરાન સાથે તણાવપૂર્ણ સંબંધો છે.
આમ, અમેરિકાના કથિત મિત્રો અને કથિત દુશ્મનો બંને સાઉદી અરેબિયા માટે ચિંતાનું કારણ બની રહ્યા છે. તો, શું સાઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાન સાથેના તાજેતરના સંરક્ષણ કરારને તેની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાના બીજા વિકલ્પ તરીકે જોઈ રહ્યું છે?
કનિકા રાખરા કહે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાની ભૂમિકા ઓછી અને બગડી રહી છે.
તેણી કહે છે, “કતારમાં હમાસ પર ઇઝરાયલી હુમલો એક પગલું છે. 7 ઓક્ટોબરથી, આપણે ઇઝરાયલને મળી રહેલો ટેકો અને ગાઝામાં બનેલી ઘટનાઓ જોઈ રહ્યા છીએ. આ ખૂબ જ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે.”
કનિકા રાખરાના મતે, મધ્ય પૂર્વીય દેશો વૈકલ્પિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા શોધી રહ્યા છે, પરંતુ સાઉદી અરેબિયા માટે, પાકિસ્તાન અમેરિકાનો વિકલ્પ ન હોઈ શકે.
એહતેશામ શાહિદ કહે છે, “મને લાગે છે કે ટ્રમ્પનું આગમન અને અમેરિકાનું અફઘાનિસ્તાનમાંથી પાછું ખેંચવું એ એક મુખ્ય વળાંક ગણવો જોઈએ. મધ્ય પૂર્વીય બાબતોમાં અમેરિકાની સંડોવણીનો અભાવ રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાના કાર્યકાળ દરમિયાન શરૂ થયો હતો.”
શું સાઉદી અરેબિયા સાથે ભારતના સંબંધો પ્રભાવિત થશે?
બંને નિષ્ણાતો સહમત છે કે પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચેનો સંરક્ષણ કરાર ભારત માટે ચિંતાનું કારણ નથી.
કનિકા રાખરા કહે છે, “સાઉદી અરેબિયા સાથે ભારતના સંબંધો પાકિસ્તાન પર આધારિત નથી. ભારત પશ્ચિમ એશિયાના દરેક દેશ સાથે દ્વિપક્ષીય સંબંધો બનાવે છે, ગતિશીલતા પર આધારિત નથી.”
એહતેશામ શાહિદ કહે છે, “ભારત સાથે સાઉદી અરેબિયાના સંબંધો બહુસ્તરીય છે, જેમાં ઊર્જા અને આર્થિક પરસ્પર નિર્ભરતાનો સમાવેશ થાય છે.”
તેઓ ઉમેરે છે, “આ ક્ષેત્રમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીયો પણ કામ કરે છે. સાઉદી અરેબિયા તરફથી આ સંબંધોને તોડવાનો કોઈ ઈરાદો નથી લાગતો, કે તેણે એવું કંઈ કહ્યું નથી જે સૂચવે છે કે સાઉદી અરેબિયા ભારત સાથેના સંબંધોને તોડીને પાકિસ્તાન સાથેના તેના સંબંધોને મજબૂત બનાવવા માંગે છે.”
તેઓ સમજાવે છે કે જ્યારે મોહમ્મદ બિન સલમાન ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા, ત્યારે તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે ભારત-સાઉદી સંબંધોનો પાકિસ્તાન-સાઉદી સંબંધો સાથે કોઈ સંબંધ નથી.
પાકિસ્તાન-સાઉદી કરાર પરસ્પર સુરક્ષા ગેરંટીઓની ચર્ચા કરે છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના લશ્કરી સંઘર્ષના સંદર્ભમાં આનો અર્થ શું છે?
કનિકા રાખરા નિર્દેશ કરે છે કે પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચેના કરારનો ટેક્સ્ટ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો નથી, જેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે બંને દેશો એકબીજાને કેવા પ્રકારનો ટેકો આપશે.
તેણી કહે છે, “અમે આ કરારને ભારત અને પાકિસ્તાનના સંદર્ભમાં જોઈ રહ્યા છીએ. પરંતુ શું આપણે તેને એ સંદર્ભમાં જોઈ રહ્યા છીએ કે જો સાઉદી-ઈરાન યુદ્ધ થાય તો પાકિસ્તાન કયો પક્ષ લેશે, કારણ કે તેના ઈરાન અને સાઉદી અરેબિયા બંને સાથેના સંબંધો છે? શું આનો અર્થ એ છે કે પાકિસ્તાન તેના પાડોશી ઈરાન પર હુમલો કરશે?”
એહતેશામ શાહિદ આ કરારને ભારત-પાકિસ્તાનની પરિસ્થિતિને બદલે મધ્ય પૂર્વમાં સુરક્ષા પરિસ્થિતિમાં થયેલા ફેરફારોને આભારી છે.
તેમના મતે, હાલમાં એવું કંઈ નથી જે ભારત-સાઉદી સંબંધોને વધુ ખરાબ કરી શકે.
