Turkey Middle East Influence: અમેરિકાએ ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી લોન્ચ કરીને ઈરાનમાં ભારે તબાહી મચાવી છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ મળીને તે મુખ્ય સ્તંભોમાંથી એક એટલે કે ઈરાનને ખતમ કરી રહ્યા છે, જેના પર ચાર દાયકાથી મિડલ ઇસ્ટર્ન જિયોપોલિટિક્સનું આખું માળખું ટકેલું હતું. અમેરિકા-ઈઝરાયેલે સુપ્રીમ લીડર અલી ખામેનેઈ સહિત ઈરાનની મોટાભાગની લીડરશીપને મારી નાખી છે અને સૈન્ય તાકાતને નબળી પાડી છે. ઈરાનના નબળા પડવાથી તુર્કીની ભૂમિકા વધી શકે છે, જે ખૂબ જ મોટી સ્ટ્રેટેજિક મહત્વ ધરાવતી જગ્યા પર છે. ઈરાનની તબાહીથી તુર્કી માટે પ્રભાવ વધારવાના નવા રસ્તાઓ ખુલી શકે છે.
બિયોન્ડ ધ આઈડિયોલોજિકલ મુજબ, તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ એર્દોગને આ યુદ્ધ પર સંતુલિત પ્રતિક્રિયા આપી છે. તેમણે અમેરિકન-ઈઝરાયેલ ઓપરેશનની નિંદા કરતા તેને ઈરાનની આઝાદીનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું અને ઈસ્લામિક દુનિયાને લડાઈ રોકવા માટે આગળ આવવાની અપીલ કરી. સાથે જ તેમણે ખાડી દેશો વિરુદ્ધ ઈરાનના વળતા હુમલાની પણ ટીકા કરી. એર્દોગને પોતાના વિદેશ મંત્રી, ઇન્ટેલિજન્સ ચીફ અને ગૃહ મંત્રીને વિસ્તારના દેશો સાથે વાતચીત કરવા માટે કહ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિ તેમના માટે બહુ મોટી તક છે.
તુર્કીની કોશિશ ઈરાનની જગ્યા ભરવાની
ઈરાનનું નબળું પડવું એ એક એવા ફેરફારને દર્શાવે છે, જે ઘણા સમયથી ચાલી રહ્યો છે. ડિસેમ્બર 2024માં સીરિયામાં ઈરાન સમર્થક અસદ શાસનનું પડવું એમાં મહત્વનો વળાંક હતો. આ પહેલા લેબનાનમાં હિઝબુલ્લાહના ટોચના નેતાઓનું માર્યા જવું અને ઈરાકમાં શિયા મિલિશિયા નેટવર્ક કાતિબ હિઝબુલ્લાહના નબળા પડવાથી ઈરાનને ઝટકો લાગ્યો. વિતેલા વર્ષે તેહરાનના આ જૂથો સાથેના કમાન્ડ-એન્ડ-કંટ્રોલ લિંક તૂટી ગયા.
તુર્કી ઈરાકી જૂથો સાથે જોડાણ ઊંડું કરવાની તક જોઈ રહ્યું છે. આમાં ઘણા જૂથો તુર્કીના પ્રભાવમાં દેખાયા છે, ખાસ કરીને કુર્દિસ્તાન ડેમોક્રેટિક પાર્ટી અને ઈરાની મદદથી નિરાશ સુન્ની અરબ ગ્રુપ્સની એક લાઈનનું વલણ તુર્કી તરફ છે. સીરિયામાં તુર્કીનો પ્રભાવ આ ઈરાકી જૂથોને હિંમત આપી રહ્યો છે. સીરિયા હવે બગદાદમાં અંકારાની સ્થિતિ માટે સ્ટ્રેટેજિક મલ્ટિપ્લાયરનું કામ કરી રહ્યું છે.
રશિયા પણ મિડલ ઈસ્ટમાં પડ્યું નબળું
ઈરાન પછી એર્દોગન માટે બીજો જરૂરી પ્લેયર રશિયા અને તેના પ્રેસિડેન્ટ વ્લાદિમીર પુતિન છે. રશિયાની સીરિયામાં મજબૂત સૈન્ય ઉપસ્થિતિ હતી, જે અસદ સરકાર નબળી પડતા ઓછી થઈ ગઈ. આ પછી અમેરિકાનું ઓપરેશન એપિક રશિયાની સ્થિતિ વધુ નબળી પાડી દેશે. ઈરાન ક્ષેત્રમાં રશિયાનો મજબૂત સાથી રહ્યો છે. તેહરાનના ભવિષ્યને લઈને હવે ઘણી ચિંતાઓ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે.
રશિયાના નબળા પડવાનો ફાયદો તુર્કીના પક્ષમાં ઝૂકી ગયો છે. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે એર્દોગને રશિયા-યુક્રેન ઝઘડામાં તુર્કીને એક મધ્યસ્થી (મીડિએટર) તરીકે ઊભું કર્યું હતું. વાત એ નથી કે તુર્કી રશિયાને છોડશે કે નહીં. હકીકતમાં અંકારા એટલી ઝડપથી પ્રભાવ જમાવી રહ્યું છે કે એર્દોગનને વાતચીત કરવાને બદલે શરતો નક્કી કરવાની પરવાનગી મળી ગઈ છે.
તુર્કી માટે ક્યાં-ક્યાં તકો
ઈરાનમાં ફેરફારના પરિણામો મિડલ ઈસ્ટથી ક્યાંય આગળ સુધી ફેલાયેલા છે. ખાસ કરીને તુર્કી માટે મોટી તક બને છે. ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ તુર્કિક સ્ટેટ્સ (OTS) એક મજબૂત જિયોપોલિટિકલ ગ્રુપિંગમાં બદલાઈ ગયું છે. આમાં તુર્કી, અઝરબૈજાન, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન સામેલ છે. ઈરાનની નબળાઈથી આ ગ્રુપ વધુ મજબૂત થશે.
ઈરાનની પેરાલિસિસ મિડલ કોરિડોર માટે નવી સંભાવના ખોલે છે, જે સેન્ટ્રલ એશિયા અને તુર્કી દ્વારા ચીનને યુરોપ સાથે જોડતો ટ્રેડ અને ટ્રાન્સપોર્ટ રૂટ છે. આ કોરિડોર રશિયા અને ઈરાન બંનેને બાયપાસ કરે છે અને ઈરાનની અડચણની સંભાવના ઓછી થવાની સાથે જ આ સ્ટ્રેટેજિક રીતે ફાયદાકારક બની જાય છે.
તુર્કીનું આફ્રિકી વિસ્તરણ
આફ્રિકી મહાદ્વીપમાં તુર્કીની ગ્રોથ છેલ્લા એક દાયકાના સૌથી મહત્વના જિયોપોલિટિકલ ડેવલપમેન્ટમાંની એક છે. વર્ષ 2024માં તુર્કી અને આફ્રિકી દેશો વચ્ચેનો વેપાર 37 અબજ ડોલરથી વધુ થઈ ગયો. બીજી તરફ ડિફેન્સ એક્સપોર્ટ 2025માં 10.56 અબજ ડોલર થઈ ગયો, જે એક રેકોર્ડ છે. તુર્કીનું મિલિટરી હાર્ડવેર હવે હોર્ન ઓફ આફ્રિકા, સાહેલ અને નોર્થ આફ્રિકામાં તૈનાત છે.
ઈરાનનો ઘટાડો અહીં પણ મહત્વ ધરાવે છે. તેહરાને દાયકાઓ સુધી આફ્રિકામાં સંબંધો બનાવ્યા. એમ્બેસી નેટવર્ક, શિયા કોમ્યુનિટી સાથેના સંબંધો અને હથિયારોના ટ્રાન્સફરનો ઉપયોગ કરીને વેસ્ટ આફ્રિકાથી હોર્ન સુધી પોતાની પકડ જાળવી રાખી. તુર્કી એક એવા મોડલ સાથે આ સ્પેસમાં આવી રહ્યું છે, જે મોટા પાયે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિફેન્સ કોઓપરેશન સાથે આ ક્ષેત્રને પોતાની સાથે જોડે છે.
એર્દોગનનું ગણિત
રેસેપ તૈયબ એર્દોગનનું તુર્કી હાલમાં મોટી સંભાવનાના તબક્કામાં છે. ઈરાનની તબાહીએ તુર્કીની આશાઓ પર લાગેલી પ્રાદેશિક રોક હટાવી દીધી છે. યુક્રેન સાથે રશિયાની વ્યસ્તતાએ બીજી રોકને બેઅસર કરી દીધી. તુર્કીનો પ્રભાવ બાલ્કનથી લઈને હોર્ન ઓફ આફ્રિકા સુધી, લેવેન્ટથી લઈને સેન્ટ્રલ એશિયાના મેદાનો સુધી ફેલાયેલો છે.
એર્દોગન એક જ સમયે અલગ-અલગ અભિપ્રાય રાખવામાં માહિર છે. આ ખૂબીના કારણે ઈરાન પછીનું મિડલ ઈસ્ટ તુર્કીને દાવપેચ કરવા માટે વધુ જગ્યા આપે છે. ટ્રમ્પ, અલ-શરા, પુતિન અને આરબ નેતાઓ સાથે એર્દોગનના સંબંધો તેમને એક કનેક્ટ કરવાની ક્ષમતા આપે છે, જે આ વિસ્તારના કોઈ બીજા લીડર પાસે નથી.
