Social Media Laws: મારા મિત્રની પુત્રીને કવિતાઓનો બહુ શોખ છે. તે પોતાની કવિતાઓને ગાઈને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર પોસ્ટ કરે છે. તેની પોસ્ટ પર તો મોટાભાગે મિત્રો અને ફોલોઅર્સ તરફથી પ્રશંસા જ મળે છે. પરંતુ ઘણી વાર કેટલાક ફેક પ્રોફાઇલ વાળા ફોલોઅર્સ તરફથી તેને ગંદી કોમેન્ટ કે ગાળો લખેલી મળે છે. તે આનાથી પરેશાન થઈ જાય છે. તેને સમજાતું નથી કે આનાથી કેવી રીતે નિપટવું? તેણે મારી પાસે મદદ માંગી… પછી તેની પરેશાની દૂર થઈ. આ લીગલ સ્ટોરીમાં અમે તમને જણાવીશું કે આ પ્રકારની ફરિયાદો દૂર કરવાનો સરળ રસ્તો શું છે? ભારતીય કાયદા શું કહે છે?
સોશિયલ લાઇફનો મહત્વનો હિસ્સો
ઇન્સ્ટાગ્રામ નામનું સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ આજે યુવાનોમાં ખૂબ જ પસંદ કરવામાં આવે છે.
હકીકતમાં, એ કહેવું યોગ્ય રહેશે કે આજના સમયમાં આ માત્ર ફોટો-વીડિયો શેર કરવાનું પ્લેટફોર્મ નથી રહ્યું, પરંતુ લોકોની ઓળખ, વ્યવસાય, કારકિર્દી અને સામાજિક જીવનનો મોટો હિસ્સો બની ચૂક્યું છે.
પરંતુ તેની સાથે કોઈપણ ઇન્સ્ટાગ્રામ એકાઉન્ટનું મિનિટોમાં હેક થઈ જવું, નકલી પ્રોફાઇલ બનાવવી, અભદ્ર કોમેન્ટ કરવી, ધમકી આપવી, મોર્ફ્ડ ફોટો મૂકવા કે સતત ઓનલાઇન બુલિંગ કરવું પણ મોટી સાયબર સમસ્યાઓ બની ગઈ છે.
કાયદા છે મોજૂદ, જાણકારી હોવી જરૂરી
આપણા દેશમાં આવા મામલાઓ માટે ઘણા કાયદા અસ્તિત્વમાં છે, ખાસ કરીને માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ IT Act, 2000 અને ભારતીય ન્યાય સંહિતા, BNS 2023 ની જોગવાઈઓ. જો કોઈનું ઇન્સ્ટાગ્રામ હેક થઈ જાય અથવા તેને સોશિયલ મીડિયા પર પરેશાન કે સાયબર બુલિંગ કરવામાં આવી રહ્યું હોય, તો કાયદો પીડિતને સુરક્ષા અને ન્યાય બંને આપે છે.
આઈટી એક્ટની કલમ 43: જો કોઈ વ્યક્તિ: પરવાનગી વગર એકાઉન્ટ એક્સેસ કરે, ડેટા ડાઉનલોડ કરે, માહિતી કોપી કરે અથવા એકાઉન્ટને નુકસાન પહોંચાડે તો પીડિત વળતર માંગી શકે છે. આ કલમ સિવિલ નુકસાન સાથે જોડાયેલી છે. તે કોમ્પ્યુટર, કોમ્પ્યુટર સિસ્ટમ કે નેટવર્કને અનધિકૃત રીતે નુકસાન પહોંચાડવા, ડેટા ચોરી કરવા, અથવા વાયરસ ફેલાવવા સંબંધિત દીવાની દંડ અને વળતરની જોગવાઈ કરે છે. આ હેઠળ દોષિત વ્યક્તિએ પીડિતને ₹1 કરોડ સુધીનું વળતર આપવું પડી શકે છે.
આઈટી એક્ટની કલમ 66: જો કોઈએ ઇન્સ્ટાગ્રામ એકાઉન્ટ હેક કરીને તેનો ખોટો ઉપયોગ કર્યો, તો આ કલમ લાગુ થઈ શકે છે. આ હેઠળ જો કોઈ વ્યક્તિ જાણીજોઈને કોઈ કોમ્પ્યુટર સિસ્ટમ કે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટને નુકસાન પહોંચાડે છે, તો તે ગુનાહિત અપરાધ બની જાય છે. તો 3 વર્ષ સુધીની જેલ અથવા 5 લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ અથવા બંને.
આઈટી એક્ટની કલમ 67: જો કોઈ વ્યક્તિ ઓનલાઇન અશ્લીલ સામગ્રી પોસ્ટ કરે છે, તો તે ગુનો છે. પ્રથમ વખત 3 વર્ષની જેલ અને દંડ… વારંવાર અપરાધ: 5 વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડ. જો ઇન્સ્ટાગ્રામ કોમેન્ટમાં અશ્લીલ ફોટો, વીડિયો કે સંદેશ મોકલવામાં આવે તો આ કલમ લાગુ થઈ શકે છે. આ એક બિન-જામીનપાત્ર ગુનો છે.
BNS ની કલમ 75: આ કલમ મહિલાઓ વિરુદ્ધ જાતીય સતામણી, અનિચ્છનીય શારીરિક સંપર્ક, સેક્સ્યુઅલ ફેવરની માંગ, અથવા અશ્લીલ સામગ્રી બતાવવા જેવા ગુનાઓ સાથે જોડાયેલી છે. તે હેઠળ 1 થી 3 વર્ષ સુધીની સજા અને દંડની જોગવાઈ કરે છે.
BNS ની કલમ 78: જો કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર ઓનલાઇન પીછો કરે, મેસેજ કરે કે પરેશાન કરે તો તે દંડની જોગવાઈ જણાવે છે. તે હેઠળ કોઈ મહિલાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ વારંવાર પીછો કરવા એટલે કે સ્ટોકિંગ, સંપર્ક કરવા, કે ડિજિટલ રીતે દેખરેખ રાખવી એટલે કે ઓનલાઇન સ્ટોકિંગને ગુનો માને છે. આમાં પ્રથમ વખત દોષિત સાબિત થવા પર 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને બીજી વાર આવું કરવા પર 5 વર્ષ સુધીની સજાની જોગવાઈ છે.
સાયબર બુલિંગ થવા પર શું કરવું?
સૌથી પહેલું કામ તો સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ પર ફરિયાદ કરો. જો કોઈ વ્યક્તિ સતત રિપોર્ટ કરવા છતાં ગંભીર નુકસાનકારક કન્ટેન્ટ નથી હટાવતી, તો મામલો કાયદાકીય સ્તર સુધી જઈ શકે છે. જો મામલો ગંભીર હોય તો સીધા સાયબર સેલ કે પોલીસ સ્ટેશનમાં FIR નોંધાવી શકાય છે. ભારતના ઘણા શહેરોમાં સાયબર પોલીસ સ્ટેશન મોજૂદ છે. તેની સાથે કેટલાક જરૂરી કામ પણ છે જે તમારે કરી લેવા જોઈએ. જેમ કે…
પુરાવા સુરક્ષિત રાખો
સ્ક્રીનશોટ લો
લિંક સેવ કરો
યુઝરનેમ નોટ કરો
ચેટ બેકઅપ રાખો
બ્લોક અને રિપોર્ટ કરો
હેકિંગ અને બુલિંગથી કેવી રીતે બચવું
આના માટે કેટલાક જરૂરી પગલાં તમારે પોતે જ ઉઠાવવાના છે. સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરો પરંતુ સમજદારીથી કરો. આવી મુશ્કેલીઓથી બચવા માટે બે વસ્તુઓનું ખાસ ધ્યાન રાખો, એક તો મજબૂત ડિજિટલ સુરક્ષા અપનાવો અને બીજી સોશિયલ મીડિયા પ્રાઇવસી સેટિંગ્સનો ખ્યાલ રાખો.
મજબૂત પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરો
2FA શરૂ કરો અને OTP શેર ન કરો
શંકાસ્પદ લિંક ખોલવા કે ક્લિક કરવાથી બચો
જાહેર Wi-Fi નો ઉપયોગ ન કરો
એકાઉન્ટ પ્રાઇવેટ રાખો
કોમેન્ટ કંટ્રોલ કરો, બધાને DM ની પરવાનગી ન આપો
ગરિમા, સુરક્ષા અને નિજતાનું ઉલ્લંઘન કરવાની પરવાનગી નથી
જેમ જેમ ડિજિટલાઈઝેશન વધતું જાય છે… તેમ તેમ આ પ્રકારના જોખમો પણ વધતા જાય છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ પર એકાઉન્ટ હેક થવું કે સાયબર બુલિંગ માત્ર “ઓનલાઇન મજાક” નથી, પરંતુ તે કાયદાકીય ગુનો હોઈ શકે છે. બદલાતા સમયની ડિજિટલ દુનિયામાં… અધિકાર અને જવાબદારી બંને અત્યંત જરૂરી છે. હકીકતમાં જોવામાં આવે તો… સોશિયલ મીડિયા પર અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા છે, પરંતુ કોઈની ગરિમા, સુરક્ષા અને નિજતાનું ઉલ્લંઘન કરવાની પરવાનગી… કોઈને નથી.
