Abroad Education Challenges: ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે વિદેશમાં અભ્યાસનું સ્વપ્ન કેમ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે?

સપ્ટેમ્બરથી તે રોમની એક યુનિવર્સિટીમાં ગ્લોબલ ઇકોનોમિક અફેર્સનો અભ્યાસ શરૂ કરશે. તેમને આશા છે કે આ ડિગ્રી યુરોપમાં તેમના માટે કારકિર્દીના બહેતર નવા રસ્તાઓ ખોલશે.

પ્રગતિ તેમના ભવિષ્યને લઈને ઉત્સાહિત છે, પરંતુ મનમાં એક ડર પણ છે. ડર એ વાતનો કે શું વિદેશ જઈને અભ્યાસ કરવો એ સાચો નિર્ણય છે?

છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં યુરો સહિત ઘણી વિદેશી મુદ્રાઓ સામે રૂપિયાનું મૂલ્ય ઝડપથી ઘટ્યું છે. તેની સીધી અસર પ્રગતિ પ્રિયા અને તેમના જેવા વિદ્યાર્થીઓના ખિસ્સા પર પડી છે. તેમણે તેમના અભ્યાસ માટે જે રકમનો અંદાજ લગાવ્યો હતો અને લોન લેવાનું વિચાર્યું હતું, હવે તે રકમ ઘણી વધી ગઈ છે.

પ્રગતિ કહે છે, “આ વિચારી-વિચારીને હું ઘણા દિવસોથી સૂઈ શકી નથી. હું એવી એજ્યુકેશન લોન લેવા નથી માંગતી જે ચૂકવતા-ચૂકવતા આખી જિંદગી નીકળી જાય.”

મધ્યમવર્ગીય વિદ્યાર્થીઓની મોટી ચિંતા

આ ચિંતા માત્ર પ્રગતિની નથી. આ તે લાખો મધ્યમવર્ગીય ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની કહાની છે જે દર વર્ષે બહેતર શિક્ષણ અને ભવિષ્યની આશામાં યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયાનો રૂખ કરે છે.

વર્ષ ૨૦૨૫ માં ૧૨ લાખથી વધુ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ વિદેશમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી રહ્યા હતા. આ બાબતમાં ભારતે ચીનને પણ પાછળ છોડી દીધું છે.

પરંતુ હવે સંજોગો બદલાઈ રહ્યા છે. નબળો પડતો રૂપિયો, અમેરિકા અને યુરોપમાં ઘટતી રોજગારીની તકો, કડક થતા વિઝા નિયમો અને ઇમિગ્રેશન પર વધતી સખ્તાઈએ ઘણા વિદ્યાર્થીઓને વિચારવા મજબૂર કર્યા છે કે શું વિદેશમાં અભ્યાસ માટે ભારે લોન લેવી ખરેખર સાચો નિર્ણય છે?

વિઝા નિયમોની સખ્તાઈની અસર

પ્રગતિ જણાવે છે, “એવો સમય પણ આવ્યો, જ્યારે મેં વિદેશ જઈને અભ્યાસ કરવા વિશે વિચારવાનું છોડી દીધું હતું, પરંતુ મારા માતા-પિતા અને બહેને વિશ્વાસ અપાવ્યો કે તેઓ દરેક ડગલે મારો સાથ આપશે. કદાચ આ જ કારણે હું આ જોખમ ઉઠાવી શકું છું.”

જોકે દરેક વિદ્યાર્થી એટલો નસીબદાર હોતો નથી.

આ જ કારણ છે કે આવતા સપ્ટેમ્બર સત્ર માટે ઘણી યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશની સંખ્યા ઘટતી જોવા મળી રહી છે.

દર વર્ષે હજારો ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને વિદેશી યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ મેળવવામાં મદદ કરતી કંપની એડવાઈઝ ઇન્ટરનેશનલના સ્થાપક સુશીલ સુખવાની કહે છે, “બજારમાં સ્પષ્ટપણે સુસ્તીના સંકેતો દેખાઈ રહ્યા છે.”

તેઓ કહે છે, “છેલ્લા બે વર્ષમાં યુકે અને અમેરિકામાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશમાં લગભગ ૨૦ ટકાનો ઘટાડો આવી ચૂક્યો છે. આવનારા સમયમાં તેમાં ૧૦ થી ૧૫ ટકાનો વધુ ઘટાડો થઈ શકે છે.”

વિઝા નિયમોની સખ્તાઈની અસર પણ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. યુકેમાં ૭૬ ટકા યુનિવર્સિટીઓએ જાન્યુઆરી સત્રમાં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘટવાની વાત કહી છે.

જ્યારે અમેરિકામાં ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ થી ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ વચ્ચે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશમાં લગભગ સાત ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.

રૂપિયાના ઘટાડાએ ન માત્ર વિદેશ જવાની તૈયારી કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓની મુશ્કેલીઓ વધારી છે, પરંતુ તે વિદ્યાર્થીઓ પર પણ અસર કરી છે જેઓ પહેલાથી વિદેશમાં ભણી રહ્યા છે.

સુશીલ સુખવાની કહે છે, “ઘણા વિદ્યાર્થીઓએ તેમની ફીનો એક હિસ્સો પહેલા જ જમા કરી દીધો હતો, પરંતુ હવે નબળા પડતા રૂપિયાને કારણે તેમને આગળની ફી ભરવા માટે વધારાના ફંડની વ્યવસ્થા કરવી પડી રહી છે અથવા તો પોતાની જૂની લોનને ફરીથી વ્યવસ્થિત કરવી પડી રહી છે.”

જે વિદ્યાર્થીઓ વિદેશમાં નોકરી મેળવવામાં સફળ રહ્યા છે, તેમની આવક ચોક્કસ વધી છે, પરંતુ ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓ માટે અભ્યાસ પછી સારી કારકિર્દી બનાવી શકવી પહેલાની સરખામણીમાં ઘણી વધારે મુશ્કેલ થઈ ગઈ છે.

વોશિંગ્ટન સ્થિત નોર્થ અમેરિકા એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટુડન્ટ્સના સ્થાપક સુધાંશુ કૌશિક કહે છે, “વિદ્યાર્થીઓ એ વિચારીને વિદેશ આવે છે કે તેમને તેમના અભ્યાસ મુજબ સારી નોકરી મળશે, પરંતુ ઘણીવાર તેમને ગિગ ઇકોનોમી એટલે કે કામચલાઉ કામો સુધી જ સીમિત રહેવું પડે છે.”

તેઓ કહે છે, “પહેલા આવા કામોથી અભ્યાસનો ખર્ચ કાઢવામાં મદદ મળતી હતી પરંતુ હવે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ ડિગ્રી પૂરી કર્યા પછી નોકરીની જેમ જ આ કામો કરી રહ્યા છે.”

તેમનું માનવું છે કે આનાથી ભારતીય ઉચ્ચ-મધ્યમ વર્ગીય પરિવારોની જોખમ ઉઠાવવાની ક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ રહી છે. ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે વિદેશમાં અભ્યાસ પહેલા કરતા ક્યાંય વધારે મોંઘો થઈ ચૂક્યો છે. જોકે તો પણ વિદેશમાં અભ્યાસનો રોમાંચ હજુ પૂરી રીતે ખતમ થયો નથી.

નવા દેશો તરફ વધતો ઝુકાવ

ગ્લોબલ સ્ટુડન્ટ ફ્લોઝ રિપોર્ટ ૨૦૨૬ મુજબ, અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયાને ઘણીવાર ‘બિગ ફોર’ કહેવામાં આવે છે અને આ ‘બિગ ફોર’ માં ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશમાં ૨૦૩૦ સુધી દર વર્ષે સરેરાશ ૦.૫ ટકાના ઘટાડાનું અનુમાન છે.

આ સાથે જ બીજા દેશો તરફ વિદ્યાર્થીઓનો ઝુકાવ વધી રહ્યો છે.

સ્ટુડન્ટ અકોમોડેશન પ્લેટફોર્મ યુનિવર્સિટી લિવિંગના સહ-સ્થાપક અને સીઓઓ મયંક માહેશ્વરી કહે છે, “જર્મની, આયર્લેન્ડ, ઇટાલી અને યુરોપના ઘણા અન્ય દેશો ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને ઝડપથી આકર્ષિત કરી રહ્યા છે. તેનું કારણ ઓછી ટ્યુશન ફી, અભ્યાસ પછી કામ કરવાની બહેતર તકો અને મજબૂત રોજગાર બજાર છે.”

સુશીલ સુખવાની પણ જણાવે છે કે વિદ્યાર્થીઓની વધતી જતી રુચિને જોતા તેમની કંપનીએ પોતાનું ફોકસ આ નવા દેશો તરફ વધારી દીધું છે.

પ્રગતિ માટે પણ ઇટાલી પસંદ કરવાનું સૌથી મોટું કારણ ખર્ચ હતો. જ્યાં તેમની ટ્યુશન ફી બ્રિટનની સરખામણીમાં લગભગ અડધી છે.

જ્યારે અમેરિકા તેમના માટે વિકલ્પ જ ન હતો, કારણ કે ત્યાં તે જ ડિગ્રી પૂરી કરવામાં બે વર્ષ લાગે, જ્યારે રોમમાં આ કોર્સ માત્ર એક વર્ષનો છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ ફેરફાર અમેરિકા અને બ્રિટન જેવા દેશો માટે ચિંતાનો વિષય છે કારણ કે આ દેશોએ ઉચ્ચ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં નામ બનાવવા માટે દાયકાઓથી કડક મહેનત કરી છે.

સુધાંશુ કૌશિક કહે છે, “નબળો પડતો રૂપિયો, જોબ માર્કેટ, એઆઈ નો વધતો પ્રભાવ, વિઝા સાથે જોડાયેલી પરેશાનીઓ અને વર્તમાન ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની નીતિઓએ મળીને એક એવું સંકટ પેદા કર્યું છે જેમાં કોઈનો ફાયદો નથી.”

તેમના મતે, “તેનું નુકસાન વિદ્યાર્થીઓને થાય છે, યુનિવર્સિટીઓને થાય છે, યુનિવર્સિટીઓની આસપાસની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થાને થાય છે અને આખરે આખી દેશની અર્થવ્યવસ્થાને તેની અસર ભોગવવી પડે છે.”

તેઓ માને છે કે અમેરિકા ખાસ કરીને પોતાની સૌથી પ્રભાવશાળી ‘સોફ્ટ પાવર’ માંથી એકને નબળી પાડવાનું જોખમ ઉઠાવી રહ્યું છે.

કૌશિક કહે છે, “આપણે તે ફાયદાઓથી પાછળ હટી રહ્યા છીએ જે આપણે ઉચ્ચ શિક્ષણને પોતાની સૌથી પ્રભાવશાળી અને ફાયદાકારક સોફ્ટ પાવર તરીકે પ્રોત્સાહન આપીને મેળવ્યા હતા.”