Maharashtra RTI Rules Protest: મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા માહિતીનો અધિકાર (RTI) નિયમોમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારો સામે સમગ્ર રાજ્યમાં વિરોધ શરૂ થયો છે. ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાર્યકર અણ્ણા હઝારેએ ચેતવણી આપી છે કે જો આ ફેરફારો પાછા ખેંચવામાં નહીં આવે તો તેઓ ભૂખ હડતાલ પર બેસશે. બીજી તરફ, કેટલાક સામાજિક કાર્યકરોએ મુખ્ય સચિવને કાનૂની નોટિસ પણ મોકલી છે.
RTI કાયદામાં કરવામાં આવેલા આ ફેરફારોમાં અરજી અને અપીલની ફી વધારવામાં આવી છે. સાથે જ હવે અરજી કરનારા લોકોએ પોતાનું ફોટો ઓળખપત્ર પણ અપલોડ કરવું પડશે. કેન્દ્રીય માહિતી અધિકાર કાયદો રાજ્યોને કેટલાક કિસ્સાઓમાં નિયમ બનાવવાની પરવાનગી આપે છે, પરંતુ કાયદાની મૂળ જોગવાઈઓમાં ફેરફાર કરી શકાતો નથી.
અણ્ણા હઝારેએ આ નવા નિયમોને “ગેરકાયદેસર” ગણાવ્યા છે અને કહ્યું છે કે જો મહારાષ્ટ્ર સરકાર તેને તાત્કાલિક પાછા નહીં ખેંચે તો તેઓ 5 જુલાઈથી અનિશ્ચિતકાલીન ભૂખ હડતાલ શરૂ કરશે.
અણ્ણા હઝારેનો સરકાર પર પ્રહાર
હઝારેએ મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસને પત્ર લખીને કહ્યું છે કે મહારાષ્ટ્ર માહિતી અધિકાર નિયમ, 2026 RTI કાયદાની ધારને નબળી પાડશે અને લોકો માટે માહિતી મેળવવાનું મુશ્કેલ બનાવી દેશે.
હઝારેએ કહ્યું કે આ નિયમો વ્યવસ્થાની ખામીઓ દૂર કરવાને બદલે નાગરિકો પર બોજ નાખે છે. તેમણે કહ્યું કે RTI કાયદાની કલમ 4, જે અંતર્ગત સરકારી વિભાગોએ જાતે જ માહિતી જાહેર કરવાની હોય છે, તે આજે પણ યોગ્ય રીતે લાગુ થઈ રહી નથી. આ જ કારણ છે કે લોકોને RTI અરજી આપવી પડે છે.
દરમિયાન, પૂર્વ કેન્દ્રીય માહિતી કમિશનર શૈલેષ ગાંધી, વકીલ પ્રહલાદ કચારે, RTI કાર્યકર વિજય કુંભર, પત્રકાર વિનીતા દેશમુખ, નાગરિક અધિકાર કાર્યકર વિવેક વેલણકર, જુગલ રાઠી, મોહમ્મદ અફઝલ અને અન્ય નાગરિકોએ સરકારને કાનૂની નોટિસ મોકલી છે. તેમનું કહેવું છે કે નવા નિયમો વ્હિસલબ્લોઅર, પત્રકારો અને માહિતી માંગનારા લોકોને RTI નો ઉપયોગ કરતા અટકાવશે.
આ કાર્યકરોનું કહેવું છે કે જો 15 દિવસની અંદર નિયમો પાછા નહીં ખેંચાય તો તેઓ બોમ્બે હાઈકોર્ટના દ્વાર ખટખટાવશે.
RTI કાર્યકર વિજય કુંભરે કહ્યું, “આ ફેરફારો સીધેસીધા મૂળ કાયદાની વિરુદ્ધ છે. કેટલીક જોગવાઈઓ રાજ્ય સરકારના અધિકારક્ષેત્રમાં જ આવતી નથી. આ જોગવાઈઓ મૂળ કાયદાનો વિરોધ કરે છે. તેથી અમે સરકારને નોટિસ મોકલી છે.”
શું ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે?
આ મહિનાની શરૂઆતમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારે RTI નિયમ, 2005 માં ફેરફાર કરીને મહારાષ્ટ્ર માહિતી અધિકાર નિયમ, 2026 બહાર પાડ્યા. આ ફેરફારો 5 જુલાઈથી લાગુ થશે.
આ ફેરફારોમાં સૌથી વધુ વિરોધ નવી ફી વ્યવસ્થાનો થઈ રહ્યો છે. RTI અરજીની ફી 10 રૂપિયાથી વધારીને 30 રૂપિયા કરી દેવામાં આવી છે. A4 સાઈઝના એક પેજની ફોટોકોપીનું શુલ્ક 2 રૂપિયાથી વધારીને 5 રૂપિયા કરી દેવામાં આવ્યું છે. પહેલા ડિજિટલ કોપી મફત મળતી હતી, પરંતુ હવે તેના માટે પણ પ્રતિ પેજ 5 રૂપિયા આપવા પડશે.
પહેલી અને બીજી અપીલની ફી પણ વધારીને અનુક્રમે 50 રૂપિયા અને 100 રૂપિયા કરી દેવામાં આવી છે.
હઝારેએ કહ્યું કે ફી વધારવા પાછળ કોઈ તર્ક કે આર્થિક અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો નથી. તેમણે કહ્યું, “RTI કોઈ કમાણી કરનારો કાયદો નથી. જો 20 વર્ષ પછી ફી વધારવામાં આવી છે, તો માહિતી આપવાની ના પાડનારા અધિકારીઓ પર લાગતો દંડ પણ વધારવો જોઈએ.”
આ ઉપરાંત, RTI અરજી સાથે સ્વ-પ્રમાણિત ફોટો ઓળખપત્ર અપલોડ કરવું પણ હવે ફરજિયાત કરી દેવામાં આવ્યું છે, જ્યારે પહેલા તેની જરૂર નહોતી.
કાર્યકરોનું કહેવું છે કે આનાથી RTI કાર્યકરો અને વ્હિસલબ્લોઅરના જીવ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
એક વધુ નવો નિયમ એ છે કે એક અરજીમાં ફક્ત એક જ વિષય સામેલ કરી શકાશે અને અરજીની શબ્દ મર્યાદા 150 શબ્દો હશે. હઝારેનું કહેવું છે કે આ નિયમ વિના કારણે બોજ વધારનારો છે.
અન્ય કાર્યકરોની શું છે વાંધા?
કાર્યકરો અને જાહેર જીવન સાથે જોડાયેલા લોકો દ્વારા મોકલવામાં આવેલી કાનૂની નોટિસમાં કહેવામાં આવ્યું છે, “આ તમામ જોગવાઈઓની કુલ અસર એ થશે કે માહિતી મેળવવી પહેલા કરતા વધુ મોંઘી અને મુશ્કેલ બની જશે.”
નોટિસમાં વધુમાં કહેવામાં આવ્યું છે, “મહારાષ્ટ્ર માહિતી અધિકાર નિયમ, 2026 ની ઘણી જોગવાઈઓ એવી લાગે છે કે તેને RTI કાયદાને લાગુ કરવા માટે નહીં, પરંતુ કાયદા હેઠળ મળેલા અધિકારોને સીમિત કરવા, લોકોને નિરુત્સાહી કરવા અને તેમના પર વધારાનો બોજ નાખવા માટે બનાવવામાં આવી છે. આ નિયમોની કુલ અસર એ છે કે સંસદની મનશા કરતા માહિતી મેળવવી વધુ મોંઘી અને જટિલ થઈ જશે.”
નોટિસમાં એ પણ કહેવામાં આવ્યું છે, “કાયદાનો આ સ્થાપિત સિદ્ધાંત છે કે કોઈ કાયદા હેઠળ બનાવવામાં આવેલા નિયમો તે જ કાયદાની મર્યાદામાં રહેવા જોઈએ. નિયમો કાયદાને લાગુ કરવા માટે હોય છે, તેને નબળો પાડવા માટે નહીં.”
કાર્યકરોએ માંગ કરી છે કે આ નવા નિયમોને તાત્કાલિક પાછા લેવામાં આવે અને પારદર્શક રીતે જાહેર ચર્ચા કરાવવામાં આવે. ત્યારબાદ જ નવા નિયમો બનાવવામાં આવે.
વિજય કુંભરે કહ્યું, “સરકાર તરફથી હજુ સુધી કોઈ જવાબ આવ્યો નથી. પરંતુ અમારું આગામી પગલું બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં જવાનું હશે.”
