Religious Freedom: આસ્થા સામે જાહેર વ્યવસ્થા નહીં, પરંતુ સમાન નિયમોની જરૂરિયાત પર ઊઠતા પ્રશ્નો
Religious Freedom: ભારત આસ્થાઓનો દેશ છે. અહીં કાવડ યાત્રા પણ નીકળે છે, અઝાન પણ થાય છે, મંદિરોમાં જાગરણ પણ યોજાય છે, ગુરુદ્વારાઓમાં કીર્તન પણ થાય છે અને ચર્ચોમાં પ્રાર્થનાઓ પણ થાય છે. આ તમામને બંધારણે ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપ્યો છે. પરંતુ શું ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અર્થ એ પણ થાય છે કે સામાન્ય નાગરિકની દૈનિક જીવનશૈલી, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને અવરજવર પ્રભાવિત થાય?
આ જ પ્રશ્ન આજે કાવડ યાત્રાને લઈને ઊઠી રહ્યો છે.
દર વર્ષે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ કાવડ યાત્રામાં ભાગ લે છે. આ તેમની આસ્થાનો વિષય છે અને તેનો સન્માન થવો પણ જોઈએ. પરંતુ બીજી તરફ તસવીર એવી પણ છે કે અનેક શહેરોમાં કલાકો સુધી ટ્રાફિક જામ રહે છે, શાળાઓ બંધ કરીને ઑનલાઇન અભ્યાસ કરાવવો પડે છે, દર્દીઓ અને એમ્બ્યુલન્સને પણ રસ્તો બનાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. અનેક સ્થળોએ ડીજે, રસ્તા પર નૃત્ય-ગાન, સ્ટન્ટ અને સોશિયલ મીડિયા માટે દેખાવ જેવી તસવીરો પણ સામે આવે છે. ત્યારે મનમાં અનેક પ્રશ્નો ઊભા થાય છે— શું આ જ ભક્તિ છે? પોતાના આરાધ્યને પ્રસન્ન કરવાનો આ કયો માર્ગ છે? શું આવા વર્તનને ધાર્મિક આસ્થાનો ભાગ માનવો જોઈએ?
આ જ રીતે વર્ષોથી વહેલી સવારે મસ્જિદોના લાઉડસ્પીકર પર થતી અઝાનને લઈને પણ ચર્ચા થતી રહી છે. કેટલાક લોકોને તેનાથી તકલીફ થાય છે, તો અનેક સ્થળોએ મંદિરોના જાગરણ, ધાર્મિક શોભાયાત્રાઓ અને અન્ય કાર્યક્રમોમાં પણ ઊંચા અવાજવાળા લાઉડસ્પીકરો લોકોની ઊંઘ, અભ્યાસ અને રોજિંદા જીવનને પ્રભાવિત કરે છે.
જો આપણે ખરેખર નિષ્પક્ષ હોઈએ તો આપણે એક જ સિદ્ધાંત અપનાવવો પડશે— નિયમો સૌ માટે સમાન હોવા જોઈએ. એક જ ધર્મ પર પ્રશ્નો ઊભા કરવા અને બીજા પર મૌન રહેવું અથવા એકને છૂટછાટ અને બીજાને કડકાઈ— આ ન્યાય હોઈ શકે નહીં.
ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 25 તમામ નાગરિકોને પોતાના ધર્મનું પાલન અને પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. પરંતુ આ અધિકાર સંપૂર્ણ (Absolute) નથી. તે જાહેર વ્યવસ્થા (Public Order), નૈતિકતા (Morality) અને આરોગ્ય (Health)ને આધીન છે. એટલે કે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સાથે નાગરિક જવાબદારી પણ જોડાયેલી છે.
આ જ વિચારને સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે પણ પોતાના વર્ષ 2005ના ધ્વનિ પ્રદૂષણ (Noise Pollution) સંબંધિત નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ જણાવ્યું હતું કે લાઉડસ્પીકર કોઈપણ ધર્મનો અનિવાર્ય ભાગ નથી અને ધ્વનિ પ્રદૂષણ સંબંધિત નિયમો સૌ પર સમાન રીતે લાગુ પડશે. અદાલતે એ પણ કહ્યું હતું કે કોઈપણ ધર્મ અથવા કાર્યક્રમને શોર સંબંધિત નિયમોમાંથી છૂટછાટ આપી શકાય નહીં અને ધ્વનિ પ્રદૂષણ નાગરિકોના જીવન અને આરોગ્યના અધિકારને પ્રભાવિત કરે છે.
તેથી ચર્ચા કાવડ યાત્રા વિરુદ્ધ અઝાનની નથી. ચર્ચા એ છે કે શું આસ્થાનું પ્રદર્શન એવી રીતે થવું જોઈએ કે જેના કારણે અન્ય નાગરિકોને અનાવશ્યક મુશ્કેલી થાય? શું વહીવટી તંત્રની જવાબદારી નથી કે ધાર્મિક કાર્યક્રમો માટે વધુ સારી ટ્રાફિક યોજના, વૈકલ્પિક માર્ગો અને શોર નિયંત્રણ સુનિશ્ચિત કરે? અને શું શ્રદ્ધાળુઓની જવાબદારી નથી કે તેઓ પોતાની ભક્તિને શિસ્ત અને સંવેદનશીલતા સાથે નિભાવે?
સાચી આસ્થા ક્યારેય અન્ય લોકોની મુશ્કેલી પર ઊભી હોતી નથી. તે સંયમ શીખવે છે, સેવા શીખવે છે અને સહઅસ્તિત્વની ભાવના શીખવે છે. જો આપણી ભક્તિના કારણે કોઈ બાળકના અભ્યાસમાં વિક્ષેપ પડે, કોઈ દર્દીની એમ્બ્યુલન્સ ટ્રાફિક જામમાં ફસાઈ જાય અથવા કોઈ વૃદ્ધ વ્યક્તિની ઊંઘ તૂટી જાય, તો ઓછામાં ઓછો આપણે આ પ્રશ્ન જરૂર પૂછવો જોઈએ કે ક્યાંક આપણે આસ્થા અને દેખાવ વચ્ચેની રેખા તો ભૂલી રહ્યા નથી.
ધર્મ દરેકનો પોતાનો છે, પરંતુ રસ્તા, કાયદો અને જાહેર વ્યવસ્થા સૌની છે. તેથી નિયમો પણ સૌ માટે સમાન હોવા જોઈએ— ભલે તે કાવડ યાત્રા હોય, અઝાન હોય, મંદિરનું જાગરણ હોય કે કોઈ અન્ય ધાર્મિક કાર્યક્રમ. આ જ બંધારણની ભાવના છે અને આ જ એક સંસ્કારી સમાજની ઓળખ પણ છે.
