CAG Report UC Pending: 15 કેન્દ્રિય મંત્રાલયો પર CAGની ગંભીર ટિપ્પણી, કરોડો રૂપિયાના Utilisation Certificate જમા નથી
CAG Report UC Pending: ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG)એ પોતાની રિપોર્ટમાં જણાવ્યું છે કે કેન્દ્ર સરકારના 15 મંત્રાલયો અને વિભાગો તરફથી ₹54,282.32 કરોડ સાથે સંબંધિત 33,973 Utilisation Certificate (યૂટિલાઇઝેશન સર્ટિફિકેટ- UC) હજુ સુધી જમા કરવામાં આવ્યા નથી. આ જાહેર નાણાંકીય નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે અને તે ગંભીર પ્રશ્ન ઉભો કરે છે કે સંબંધિત રકમનો ઉપયોગ ખરેખર જે હેતુ માટે મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો તે માટે થયો હતો કે નહીં.
એપ્રિલમાં સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલી નાણાં મંત્રાલયના નાણાંકીય હિસાબોની ઓડિટ આધારિત CAG રિપોર્ટ ‘વર્ષ 2024-25 માટે ભારત સરકારના હિસાબો પર ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષકની રિપોર્ટ’માં જણાવાયું છે કે 15 મંત્રાલયો અને વિભાગો પાસેથી પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ 31 માર્ચ 2025 સુધી ₹54,282.32 કરોડની રકમ સાથે સંબંધિત 33,973 Utilisation Certificate બાકી હતા.
રિપોર્ટ મુજબ, તેમાંના ₹38,287.52 કરોડ સાથે સંબંધિત 13,926 Utilisation Certificate છેલ્લા ત્રણ નાણાંકીય વર્ષો (2021-22થી 2023-24)ના છે. જ્યારે જે અનુદાનોના Utilisation Certificate હજુ સુધી મળ્યા નથી, તેમાં સૌથી જૂના કેસ નાણાંકીય વર્ષ 1985-86ના છે.
મંત્રાલયવાર બાકી રહેલા ખર્ચની વિગતો
CAGની રિપોર્ટમાં મંત્રાલયવાર તે ખર્ચની વિગતો આપવામાં આવી છે, જેના Utilisation Certificate હજુ સુધી બાકી છે.
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે આ General Financial Rules (GFR), 2017ના નિયમ 238(1) અને 238(2)નું ઉલ્લંઘન છે.
GFR, 2017ના નિયમ 238(1) અને 238(2) મુજબ, કોઈ સંસ્થા અથવા સંગઠનને એકમુશ્ત (Non-recurring Grants) અનુદાન આપવામાં આવે ત્યારે તે અનુદાન જે હેતુ માટે મંજૂર કરવામાં આવ્યું હોય તે જ હેતુ માટે વપરાયું છે તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે. તેના માટે સંબંધિત સંસ્થાએ Utilisation Certificate જમા કરાવવું ફરજિયાત છે.
નિયમો મુજબ, આ પ્રમાણપત્ર સંબંધિત નાણાંકીય વર્ષ પૂર્ણ થયા બાદ 12 મહિનાની અંદર જમા કરાવવું જરૂરી છે. જો નક્કી કરેલી સમયમર્યાદામાં UC જમા ન થાય તો સંબંધિત મંત્રાલય અથવા વિભાગ તે સંસ્થા અથવા સંગઠનને ભવિષ્યમાં સરકાર તરફથી મળતા અનુદાન, સબસિડી અથવા અન્ય નાણાંકીય સહાયથી વંચિત (Blacklist) કરી શકે છે.
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે જે 33,973 Utilisation Certificateની રાહ જોવામાં આવી રહી છે, તેમાંના 13,926 છેલ્લા ત્રણ વર્ષ (2021-22થી 2023-24)ના છે. જોકે સૌથી જૂના બાકી Utilisation Certificate વર્ષ 1985-86માં આપવામાં આવેલા અનુદાનો સાથે સંબંધિત છે.
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે, ‘તેમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મંત્રાલયો અને વિભાગો બાકી રહેલા Utilisation Certificateની સમસ્યાના ઉકેલ માટે પૂરતા પ્રયાસો કરી રહ્યા નથી.’
CAGએ જણાવ્યું કે Utilisation Certificate એ જ એકમાત્ર માધ્યમ છે, જેના દ્વારા ખાતરી થઈ શકે છે કે સરકારી નાણાંનો ઉપયોગ તે જ હેતુ માટે કરવામાં આવ્યો છે, જેના માટે તે જારી કરવામાં આવ્યા હતા. તેથી મંત્રાલયો અને વિભાગોએ એવી મજબૂત વ્યવસ્થા વિકસાવવી જોઈએ કે જેના દ્વારા અનુદાન મેળવનારી સંસ્થાઓ સમયસર Utilisation Certificate જમા કરાવે.
કયા મંત્રાલયોમાં સૌથી વધુ બાકી રકમ છે?
રિપોર્ટ મુજબ સૌથી વધુ બાકી રકમ આવાસ અને શહેરી કાર્ય મંત્રાલયની છે, જેના ₹18,272.91 કરોડ સાથે સંબંધિત Utilisation Certificate જમા કરવામાં આવ્યા નથી. ત્યારબાદ ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગનું સ્થાન છે, જ્યાં ₹14,359.76 કરોડના Utilisation Certificate બાકી છે.
જે 15 મંત્રાલયો અને વિભાગોના Utilisation Certificate બાકી છે તેમાં કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ, આયુષ મંત્રાલય, ઔષધિ વિભાગ, સંસ્કૃતિ મંત્રાલય, શાળાકીય શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ, ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગ, આવક વિભાગ, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ, આવાસ અને શહેરી કાર્ય મંત્રાલય, આયોજન મંત્રાલય, પોર્ટ પરિવહન, બંદરો અને જળમાર્ગ મંત્રાલય, માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય, સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા વિભાગ, જનજાતિ કાર્ય મંત્રાલય તથા મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયનો સમાવેશ થાય છે.
રિપોર્ટ મુજબ, તેમાંના માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય, આયોજન મંત્રાલય, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ તથા પોર્ટ પરિવહન, બંદરો અને જળમાર્ગ મંત્રાલયે CAGને જણાવ્યું છે કે બાકી રહેલા કેસો ઘટાડવા માટે કાર્યક્રમ વિભાગો અને અમલીકરણ એજન્સીઓ સાથે આ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
બીજી તરફ, શિક્ષણ મંત્રાલયે પોતાના જવાબમાં જણાવ્યું છે કે Utilisation Certificate સંબંધિત તમામ આંકડાઓની દેખરેખ માટે એક IT સિસ્ટમ વિકસાવવામાં આવી છે.
સંસ્કૃતિ મંત્રાલય, ઔષધિ વિભાગ, આયુષ મંત્રાલય, જનજાતિ કાર્ય મંત્રાલય અને મહિલા તથા બાળ વિકાસ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે બાકી રહેલા Utilisation Certificateની સંખ્યા ઘટાડવા માટે સતત પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.
રિપોર્ટમાં એ પણ જણાવાયું છે કે બાકીના મંત્રાલયો અને વિભાગો તરફથી CAGને કોઈ જવાબ મળ્યો નથી.
