Nehru Edwina: નેહરુ–એડવિના: માત્ર ગાઢ મિત્રતા કે પ્રેમસંબંધ? પત્રોમાં છુપાયેલી એક ચર્ચિત કહાની
જવાહરલાલ નેહરુ અને ભારતના છેલ્લા વાઇસરોય લોર્ડ માઉન્ટબેટનની પત્ની એડવિના માઉન્ટબેટન વચ્ચેનો સંબંધ આજે પણ ઇતિહાસની સૌથી ચર્ચિત અંગત કહાનીઓમાંનો એક છે.
આ કોઈ માત્ર સોશિયલ મીડિયામાં જન્મેલી અફવા નથી. બંને વચ્ચે વર્ષો સુધી પત્રવ્યવહાર ચાલ્યો હતો અને તેમના સંબંધની નિકટતા વિશે માઉન્ટબેટન પરિવારના સભ્યો તથા અનેક જીવનચરિત્રકારોએ પણ લખ્યું છે.
પણ શું બંને વચ્ચે ખરેખર affair હતું?
અહીં હકીકત અને અટકળને અલગ રાખવી જરૂરી છે.
નેહરુ અને એડવિના વચ્ચે અત્યંત ગાઢ લાગણીસભર સંબંધ હતો તેના પૂરતા સંકેતો તેમના પત્રવ્યવહારમાં જોવા મળે છે. બંને એકબીજાને ખૂબ અંગત વિચારો અને લાગણીઓ લખતા હતા.
એડવિનાની પુત્રી પામેલા હિક્સે પણ પોતાની માતા અને નેહરુ વચ્ચેના સંબંધ વિશે લખ્યું છે. તેમના વર્ણન પ્રમાણે બંને એકબીજાને ઊંડો પ્રેમ કરતા હતા, પરંતુ તેમણે આ સંબંધ શારીરિક હતો એવો દાવો સ્વીકાર્યો નથી.
એટલે “પ્રેમ હતો” અને “શારીરિક affair હતું” — આ બંને વાતોને એક સમાન માનવી યોગ્ય નથી.
રસપ્રદ વાત એ પણ છે કે એડવિનાના પતિ લોર્ડ માઉન્ટબેટન આ નજીકના સંબંધથી અજાણ નહોતા. તેમના સંબંધને લઈને પરિવારની અંદર પણ જાણકારી હતી એવું વિવિધ ઐતિહાસિક વર્ણનોમાંથી સામે આવે છે.
1960માં એડવિનાનું અચાનક અવસાન થયું. તેમના મૃત્યુ પછી પણ નેહરુ સાથેના પત્રો અને તેમની મિત્રતા/પ્રેમની કહાની ચર્ચામાં રહી.
નેહરુ પોતે 1964 સુધી જીવ્યા.
આ આખી કહાનીનો સૌથી રસપ્રદ ભાગ કદાચ એ છે કે,
એક તરફ ભારત અંગ્રેજ શાસનમાંથી સ્વતંત્ર થઈ રહ્યું હતું અને બીજી તરફ સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન તથા છેલ્લા બ્રિટિશ વાઇસરોયની પત્ની વચ્ચે અત્યંત અંગત લાગણીસભર સંબંધ વિકસી રહ્યો હતો.
શું આ સંબંધનો ભારતની રાજનીતિ અથવા મહત્વના નિર્ણય પર કોઈ પ્રભાવ પડ્યો?
તે અંગે અનેક દાવા થયા છે, પરંતુ માત્ર તેમના પ્રેમસંબંધના આધારે કાશ્મીર, ભાગલા કે અન્ય મોટા રાજકીય નિર્ણયો એડવિનાના પ્રભાવથી લેવાયા હતા એવું સાબિત કરતું નિર્ણાયક ઐતિહાસિક પ્રમાણ નથી.
એટલે આ કહાનીને મસાલેદાર અફવા કરતાં દસ્તાવેજિત હકીકતો સાથે વાંચવી વધારે રસપ્રદ છે.
નેહરુ–એડવિના…
એક રાજકીય યુગની વચ્ચે જન્મેલી ગાઢ મિત્રતા હતી, અધૂરો પ્રેમ હતો કે ખરેખર affair?
નિર્ણય વાચક કરે
પરંતુ બંને વચ્ચેનો અસાધારણ સંબંધ ઇતિહાસમાં નોંધાયેલો જરૂર છે.
