Gujarat Political Donations: ગુજરાતમાં મુખ્યપ્રવાહની રાજનીતિથી લગભગ બહાર દેખાતી છ નોંધાયેલી પરંતુ બિનમાન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પાર્ટીઓના દાન અને ચૂંટણી પ્રવૃત્તિઓને લઈને ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. અહેવાલ અનુસાર, આ છ પાર્ટીઓને નાણાકીય વર્ષ 2022-23માં 1,500 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મળ્યું, જ્યારે 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં આ તમામે મળીને માત્ર 15 ઉમેદવારોને મેદાનમાં ઉતાર્યા.
આ છ પાર્ટીઓના નામ સત્યવાદી રક્ષક પાર્ટી, આમ જનમત પાર્ટી, ગરીબ કલ્યાણ પાર્ટી, સ્વતંત્રતા અભિવ્યક્તિ પાર્ટી, ભારતીય નેશનલ જનતા દળ અને ન્યૂ ઇન્ડિયા યુનાઇટેડ પાર્ટી છે. આમાંથી પાંચનું મુખ્યાલય અમદાવાદમાં અને એકનું મુખ્યાલય આણંદમાં હોવાનું જણાવાયું છે. અહેવાલ અનુસાર, આ પાર્ટીઓને 2022-23માં 138 કરોડ રૂપિયાથી લઈને 620 કરોડ રૂપિયા સુધીનું દાન મળ્યું.
આમ જનમત પાર્ટીને સૌથી વધુ 620 કરોડ રૂપિયા
આ છ દળોમાં આમ જનમત પાર્ટી સૌથી મોટી દાન પ્રાપ્તકર્તા રહી. તેને 2022-23માં આશરે 620 કરોડ રૂપિયા મળ્યા. ત્યારબાદ સત્યવાદી રક્ષક પાર્ટીને 330 કરોડ રૂપિયા અને ન્યૂ ઇન્ડિયા યુનાઇટેડ પાર્ટીને 200 કરોડ રૂપિયા મળ્યા. છ પાર્ટીઓમાં સૌથી ઓછું દાન ગરીબ કલ્યાણ પાર્ટીને 138 કરોડ રૂપિયા મળ્યું. અહેવાલમાં બાકીની બે પાર્ટીઓના દાન સહિત કુલ રકમ 1,500 કરોડ રૂપિયાથી વધુ હોવાનું જણાવાયું છે.
આ આંકડો એટલા માટે પણ આશ્ચર્યજનક છે કારણ કે દેશની રાજનીતિમાં સક્રિય અનેક મોટા દળોની સરખામણીમાં આ પાર્ટીઓની ચૂંટણીમાં હાજરી ખૂબ જ મર્યાદિત રહી છે. 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં છેય પાર્ટીઓએ મળીને માત્ર 15 ઉમેદવારોને મેદાનમાં ઉતાર્યા.
રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ ખૂબ જ મર્યાદિત
આ પાર્ટીઓના જાહેર કરાયેલા કાર્યાલયો અંગે પણ સવાલો ઊભા થયા. અહેવાલ અનુસાર, અનેક કાર્યાલયો રહેણાંક ફ્લેટો અથવા વ્યાવસાયિક પરિસરોમાં જોવા મળ્યા અને કેટલીક જગ્યાએ કાર્યાલયો બંધ જોવા મળ્યા. એટલે કે કાગળ પર રાજકીય પાર્ટી તરીકેની હાજરીની સરખામણીમાં જમીન પર તેમની સક્રિયતા ઘણી ઓછી જોવા મળી.
સત્યવાદી રક્ષક પાર્ટીએ 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં માત્ર એક ઉમેદવારને મેદાનમાં ઉતાર્યો હતો. પાર્ટીના જણાવ્યા અનુસાર તેણે ચૂંટણી પ્રચાર પર આશરે 8 કરોડ રૂપિયા ખર્ચ્યા. બીજી તરફ, પાર્ટીએ દાવો કર્યો કે તેને મળેલા 330 કરોડ રૂપિયામાંથી આશરે 316 કરોડ રૂપિયા ચેરિટીના કામોમાં ખર્ચ કરવામાં આવ્યા. જોકે, પાર્ટીનાં અધ્યક્ષ સ્વાતિ બેને BBCને જણાવ્યું કે ચેરિટી પર થયેલા ખર્ચનો કોઈ રેકોર્ડ તેમની પાસે નથી.
શું આ દાન કાયદેસર છે?
અહેવાલમાં એવું કહેવામાં આવ્યું નથી કે આ છ પાર્ટીઓને મળેલું દાન પોતે જ ગેરકાયદેસર હતું. વર્તમાન કાયદા હેઠળ નોંધાયેલી રાજકીય પાર્ટીઓ દાન મેળવી શકે છે અને દાન આપનારાઓ તેમજ રાજકીય પાર્ટીઓને કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં આવકવેરા સંબંધિત લાભ પણ મળે છે. જોકે, તપાસમાં સવાલ ચોક્કસપણે ઊભો થાય છે કે આટલી મોટી રકમ મેળવનારી પાર્ટીઓની ચૂંટણી અને સંગઠનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ આટલી મર્યાદિત કેમ હતી.
કેવી રીતે કામ કરે છે આ સિસ્ટમઃ તપાસમાં ચાર્ટર્ડ અકાઉન્ટન્ટ્સે દાનની સંભવિત એવી એક રીત તરફ પણ ઈશારો કર્યો જેમાં કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા રાજકીય પાર્ટીને દાન આપીને ડોનેશન સર્ટિફિકેટ મેળવી શકે છે અને તેના આધારે આવકવેરામાં રાહત મેળવી શકે છે. ત્યારબાદ કથિત રીતે પાર્ટી કેટલીક રકમ કાપીને મોટી રકમ પરત કરી શકે છે. અહેવાલમાં તેને સંભવિત તંત્ર તરીકે જણાવવામાં આવ્યું છે, આ છ પાર્ટીઓ અંગે સ્થાપિત તથ્ય તરીકે નહીં.
આવકવેરા વિભાગની તપાસ પણ થઈ
અહેવાલ અનુસાર, આવકવેરા વિભાગે આમાંથી કેટલીક રાજકીય પાર્ટીઓને આપવામાં આવેલા દાનની તપાસ કરી છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં દાનદાતાઓ પાસેથી ટેક્સની રકમ પણ વસૂલ કરવામાં આવી. તેનાથી મોટા દાન અને તેના વાસ્તવિક ઉપયોગને લઈને તપાસનો સવાલ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
દેશમાં આશરે 2,800 રાજકીય પાર્ટીઓ
ભારતમાં ચૂંટણી પંચ સાથે આશરે 2,800 રાજકીય પાર્ટીઓ નોંધાયેલી છે, પરંતુ તેમાંથી માત્ર 73 પાર્ટીઓને માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેમાં છ રાષ્ટ્રીય પાર્ટીઓ – BJP, કોંગ્રેસ, આમ આદમી પાર્ટી, બહુજન સમાજ પાર્ટી, ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી) અને નેશનલ પીપલ્સ પાર્ટી સામેલ છે. બાકીની માન્યતા પ્રાપ્ત પાર્ટીઓ રાજ્ય સ્તરની પાર્ટીઓ છે.
નોંધાયેલી રાજકીય પાર્ટીઓ માટે પોતાના ખાતાઓનું ઓડિટ કરાવવું અને ચૂંટણી પંચ પાસે વાર્ષિક રિટર્ન દાખલ કરવું ફરજિયાત છે. તેમાં 20,000 રૂપિયાથી વધુનું યોગદાન આપનારા દાનદાતાઓની વિગતો પણ સામેલ હોય છે.
800થી વધુ બિનમાન્યતા પ્રાપ્ત પાર્ટીઓ સામે કાર્યવાહી
ચૂંટણી પંચ પહેલેથી જ 800થી વધુ બિનમાન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પાર્ટીઓની નોંધણી રદ કરી ચૂક્યું છે. તેમાં એવી પાર્ટીઓ સામેલ હતી જેમણે ચૂંટણી લડી નહોતી અથવા એક પણ ઉમેદવારને મેદાનમાં ઉતાર્યો નહોતો. આવી સ્થિતિમાં ગુજરાતની આ છ પાર્ટીઓનો મામલો એટલા માટે અલગ છે કારણ કે ભલે તેમની ચૂંટણીની શક્તિ ખૂબ જ નાની રહી હોય, પરંતુ 2024માં તેમણે મળીને 15 ઉમેદવારોને ચોક્કસપણે મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા.
સૌથી મોટો સવાલઃ આટલા પૈસા અને આટલી ઓછી રાજકીય હાજરી કેમ?
આ સમગ્ર મામલાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ જ છે કે 2022-23માં 1,500 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મેળવનારી છ પાર્ટીઓએ 2024માં માત્ર 15 લોકસભા ઉમેદવારોને મેદાનમાં ઉતાર્યા. અહેવાલમાં આ દળો વિરુદ્ધ કોઈ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિનું તારણ કાઢવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ દાનની મોટી રકમ, મર્યાદિત ચૂંટણી પ્રવૃત્તિ, કેટલાક કાર્યાલયોની કથિત નિષ્ક્રિય સ્થિતિ અને દાનના ઉપયોગ સાથે જોડાયેલા સવાલો આ સમગ્ર મામલાને તપાસ અને પારદર્શિતાની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
