Gandhi Brahmacharya Experiments: સ્ત્રીઓની હાજરીમાં નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતા હતા ગાંધીજી?
ગાંધીજીના પોતાના લખાણમાં શું મળે છે?
મહાત્મા ગાંધીના જીવનના કેટલાક પ્રસંગો એવા છે, જેના વિશે જાહેર ચર્ચામાં ઘણીવાર અડધી માહિતી જોવા મળે છે.
સ્નાન સંબંધિત એક પ્રસંગ તો ગાંધીજીના પોતાના લખાણમાં જ નોંધાયેલો છે.
1938માં ગાંધીજીએ ડૉ. સુશીલા નાયરને લખેલા પત્રમાં જણાવ્યું હતું કે સુશીલા તેમની બાથરૂમમાં હાજર રહેતી જ્યારે તેઓ નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતા હતા.
ગાંધીજીએ લખ્યું હતું કે સુશીલા બાથટબની પાછળની જગ્યામાં સ્નાન કરતી, જ્યારે તેઓ બાથટબમાં રહેતા. તેમણે એવો પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે તે સમયે તેઓ પોતાની આંખો બંધ રાખતા અને સુશીલા નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતી હતી કે અંદરનાં કપડાં પહેરીને—તે તેમને ખબર નહોતી.
પરંતુ વાત અહીં વધુ રસપ્રદ બને છે.
ગાંધીજીના પોતાના જ વર્ણન પ્રમાણે, તેઓ નિર્વસ્ત્ર બાથટબમાં પડ્યા હોય ત્યારે સુશીલા તેમને મસાજ પણ કરતી હતી.
ગાંધીજીએ લખ્યું કે તેમને આ બાબતમાં કોઈ સંકોચ લાગતો નહોતો અને તેઓ તેને નિર્દોષ શારીરિક સંપર્ક તરીકે જોતા હતા.
શું બીજી મહિલાઓ પણ હાજર રહેતી?
1938ના અન્ય એક પત્રમાં ગાંધીજીએ વધુ સ્પષ્ટ લખ્યું હતું કે સુશીલા તેમની બાથરૂમમાં હાજર રહેતી હતી અને તેમની ગેરહાજરીમાં બા (કસ્તુરબા), પ્રભાવતી અથવા લીલાવતી તેમની સેવા કરતી હતી.
એટલે “ગાંધીજી સ્ત્રીઓની હાજરીમાં સ્નાન કરતા હતા?” —
હા, આ વાત માટે તેમના પોતાના લખાણમાં આધાર મળે છે.
પરંતુ એક મહત્વની સાવચેતી:
“ગાંધીજી ઘણી સ્ત્રીઓ સાથે એકસાથે નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતા હતા” એવું કહેવું મૂળ દસ્તાવેજ કરતાં આગળ વધી જવું છે.
મૂળ લખાણમાં જે ચોક્કસ રીતે મળે છે તે એ છે કે તેઓ નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતા હતા અને મહિલા સહયોગીઓ તેમની આસપાસ સેવા માટે હાજર રહેતી હતી.
મૂળ સ્રોત ક્યાં છે?
આ વાત કોઈ WhatsApp મેસેજ કે સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ પરથી નથી.
ગાંધીજીના The Collected Works of Mahatma Gandhi (CWMG), Volume 73, 1938ના પત્રોમાં આ બાબત નોંધાયેલી છે.
ખાસ કરીને:
Letter to Sushila Nayar — 15 May 1938
The Collected Works of Mahatma Gandhi, Vol. 73, p. 235.
આ પત્રમાં ગાંધીજી પોતે લખે છે કે સુશીલા તેમની બાથરૂમમાં હાજર રહેતી જ્યારે તેઓ “bathed in the nude”.
બીજો સંબંધિત દસ્તાવેજ:
A Circular Letter / September 1938 — The Collected Works of Mahatma Gandhi, Vol. 74
તેમાં ગાંધીજીએ સુશીલા સાથેની સ્નાનની વ્યવસ્થા વિશે પણ વિગત આપી હતી.
આ સિવાય Gandhi Margમાં પ્રકાશિત શૈક્ષણિક લેખમાં પણ આ પ્રસંગનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે અને તેમાં જણાવાયું છે કે ગાંધીજી પોતાની પત્ની અથવા નજીકની મહિલા સહયોગીઓની હાજરીમાં નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતા હતા.
તો અંતિમ સત્ય શું?
“ગાંધીજી સ્ત્રીઓ સાથે નિયમિત રીતે જાહેરમાં નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતા હતા” — આ રીતે કહેવું અતિશયોક્તિ છે.
“ગાંધીજી મહિલા સહયોગીની હાજરીમાં નિર્વસ્ત્ર સ્નાન કરતા હતા અને તેમની સેવા/મસાજ સ્વીકારતા હતા” આ વાત માટે ગાંધીજીના પોતાના લખાણમાં સીધો આધાર મળે છે.
ઇતિહાસમાં કોઈ વ્યક્તિ મહાન હોય એટલે તેના દરેક વર્તન પર પ્રશ્ન ન કરી શકાય એવું નથી.
અને કોઈ વિવાદાસ્પદ ઘટના મળે એટલે તેના આધારે આખા વ્યક્તિના જીવનનો નિર્ણય કરી દેવો પણ યોગ્ય નથી.
સવાલ એટલો જ છે આપણે ગાંધીજીને ભક્તિથી નહીં, પરંતુ તેમના પોતાના લખાણો અને મૂળ દસ્તાવેજોના આધારે વાંચવા તૈયાર છીએ કે નહીં?
Sources:
1. M. K. Gandhi, The Collected Works of Mahatma Gandhi, Vol. 73, Letter to Sushila Nayar, 15 May 1938, p. 235.
2. M. K. Gandhi, The Collected Works of Mahatma Gandhi, Vol. 74, 1938 — bathing arrangement/circular letter.
3. Gandhi Marg, Vol. 39, Nos. 2–3 (2017), discussion of Gandhi’s bathing and personal-service practices.
4. Vinay Lal, “Nakedness, Nonviolence, and Brahmacharya: Gandhi’s Experiments in Celibate Sexuality,” Journal of the History of Sexuality, Vol. 9, Nos. 1–2 (2000).
