Thorium Energy India: ભારતના પરમાણુ ઊર્જા આયોગ (AEC)ના પૂર્વ અધ્યક્ષ અને દેશના દિગ્ગજ પરમાણુ વૈજ્ઞાનિક અનિલ કાકોડકરે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે દેશના સ્વદેશી પરમાણુ કાફલામાં થોરિયમ આધારિત ઇંધણને શક્ય તેટલું વહેલું સામેલ કરવાની જોરદાર હિમાયત કરી છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં આયોજિત છઠ્ઠી ઇન્ટરનેશનલ ક્લાઇમેટ સમિટમાં બોલતા કાકોડકરે ચેતવણી આપી હતી કે વૈશ્વિક યુરેનિયમ સપ્લાય માર્કેટમાં સતત અછતની સ્થિતિ બનેલી છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત માટે લાંબા ગાળાની ઊર્જા સ્વતંત્રતા માટે થોરિયમ તરફ વળવું હવે કોઈ વિકલ્પ નહીં, પરંતુ મોટી જરૂરિયાત બની ગયું છે.
ડૉક્ટર કાકોડકરનું સૂચન શું છે?
પરંપરાગત રીતે ભારતનો થ્રી સ્ટેજ ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામ એક નિશ્ચિત ક્રમમાં આગળ વધતો રહ્યો છે. તે શું છે, ચાલો ક્રમવાર રીતે સમજીએ.
- પ્રથમ સ્ટેજમાં કુદરતી યુરેનિયમનો ઉપયોગ કરતા પ્રેશરાઇઝ્ડ હેવી વોટર રિએક્ટર આવે છે.
- બીજા સ્ટેજમાં ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (FBRs) આવે છે, જે પ્રથમ ફેઝમાંથી મળેલા પ્લૂટોનિયમનો ઉપયોગ કરીને વધુ ઇંધણ તૈયાર કરે છે.
- ત્રીજા ફેઝમાં દેશના વિશાળ થોરિયમ ભંડારોનો ઉપયોગ કરતા થોરિયમ આધારિત રિએક્ટર આવે છે.
પરંતુ કાકોડકરે પરંપરાગત ક્રમમાં ફેરફારનું સૂચન કરતાં કહ્યું છે કે થોરિયમને સીધી રીતે હાલના સ્વદેશી PHWR (પ્રેશરાઇઝ્ડ હેવી વોટર રિએક્ટર) કાફલામાં સામેલ કરવું જોઈએ. આ નવા અભિગમથી ભારત પરમાણુ કાર્યક્રમના ત્રીજા તબક્કામાં ખૂબ ઝડપથી પ્રવેશ કરી શકે છે.
ભારતની યોજના 2047 સુધીમાં લગભગ 100 ગીગાવોટ-ઇલેક્ટ્રિક (GWe) પરમાણુ ક્ષમતા હાંસલ કરવાની છે, જેમાંથી અડધી ક્ષમતા PHWR ટેક્નોલોજી પર આધારિત હશે. કાકોડકરે રેખાંકિત કર્યું કે આ હેવી વોટર રિએક્ટરમાં ઇંધણની ફ્લેક્સિબિલિટીની અદ્ભુત ક્ષમતા હોય છે. હાલની રિએક્ટર સિસ્ટમની બાહ્ય ડિઝાઇનમાં કોઈ મોટો ફેરફાર કર્યા વિના તેને થોરિયમ અને હાઇ-એસે થોરિયમ/લો-એનરિચ્ડ યુરેનિયમ (HALEU)ના મિશ્રણ પર સરળતાથી ચલાવી શકાય છે.
થોરિયમની ખાસિયત એ છે કે તે વિખંડનશીલ હોવાને બદલે ફર્ટાઇલ નેચરનું હોય છે. એટલે કે તે એકલું પરમાણુ ચેઇન રિએક્શન જાળવી શકતું નથી. તેથી તેને યુરેનિયમ અથવા પ્લૂટોનિયમ જેવા વિખંડન કરનારા એલિમેન્ટ્સ સાથે રિસાઇકલ કરવું જરૂરી હોય છે. કાકોડકરનું માનવું છે કે જ્યાં ‘વન્સ-થ્રૂ’ યુરેનિયમ ચક્ર ઊર્જા ક્ષમતાને મર્યાદિત કરે છે, ત્યાં પરમાણુ ઇંધણનું રિસાઇકલિંગ આ સંસાધનની ઊર્જા ક્ષમતાને 70થી 100 ગણી વધારી શકે છે.
થોરિયમ તરફ વળવાથી ભારતને શું-શું ફાયદા થશે?
થોરિયમ ઇંધણ તરફ આગળ વધવાથી ભારતના ઊર્જા પરિદૃશ્યમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવી શકે છે. તેનાથી માત્ર દેશની લાંબા સમય સુધીની ઇંધણ સુરક્ષા મજબૂત થશે એટલું જ નહીં, પરંતુ 2047 સુધીમાં 100 GW પરમાણુ ઊર્જાના લક્ષ્યને હાંસલ કરવામાં પણ ભારે ઝડપ આવશે.
- ઊર્જા સ્વતંત્રતા અને પ્રચુર ભંડાર: દુનિયાના કુલ થોરિયમ ભંડારનો આશરે 25 ટકા હિસ્સો એકલા ભારત પાસે છે, જ્યારે વૈશ્વિક યુરેનિયમનો આપણા પાસે 2 ટકાથી પણ ઓછો હિસ્સો છે. થોરિયમ અપનાવવાથી ભારત ઊર્જા આયાત કરનારા દેશમાંથી બહાર આવીને આત્મનિર્ભર મહાશક્તિ બની શકે છે.
- આયાત પર નિર્ભરતા સમાપ્ત: હાલમાં ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 70 ટકાથી વધુ યુરેનિયમ આયાત કરે છે. તેની સામે થોરિયમ દેશના દરિયાકાંઠા અને નદીની રેતી એટલે કે મોનાઝાઇટમાં પ્રચુર પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે, જેના કારણે જિયો-પોલિટિકલ સપ્લાય જોખમો સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ શકે છે.
- પર્યાવરણ અને સુરક્ષા: થોરિયમ આધારિત ઇંધણ સાઇકલ અત્યંત કાર્યક્ષમ હોય છે અને ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા ગ્રીડને સદીઓ સુધી ઊર્જા આપી શકે છે. આ સાથે તેમાંથી નીકળતો રેડિયોએક્ટિવ કચરો ખૂબ ઓછી માત્રામાં અને ઓછો ખતરનાક હોય છે. પરમાણુ પ્રસારમાં પણ આ ઇંધણને અત્યંત સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે.
અત્યાર સુધી કયા-કયા મોટા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે?
ભારતે આ દિશામાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ઐતિહાસિક સીમાચિહ્નો પાર કર્યા છે.
- કલપક્કમમાં મોટી સફળતા: એપ્રિલ 2026માં કલપક્કમ સ્થિત પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR)એ પ્રથમ વખત પોતાની ફર્સ્ટ ક્રિટિકલિટી હાંસલ કરી. આ રિએક્ટરના કોરની આસપાસ થોરિયમનું એક બ્લૅન્કેટ લગાવવામાં આવ્યું છે. સંચાલન દરમિયાન તે થોરિયમ પર ન્યુટ્રોનનો મારો કરીને યુરેનિયમ-233નું ઉત્પાદન કરે છે, જે ત્રીજા તબક્કાના થોરિયમ રિએક્ટરો શરૂ કરવા માટે જરૂરી છે.
- શાંતિ અધિનિયમ (SHANTI Act): સરકારે 2025માં ‘શાંતિ અધિનિયમ’ પસાર કર્યો, જેના હેઠળ પ્રથમ વખત પરમાણુ સંચાલન અને ઇંધણ વ્યવસ્થાપનમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. ટાટા પાવર, રિલાયન્સ અને JSW એનર્જી જેવી દિગ્ગજ સ્થાનિક કંપનીઓ ‘ભારત સ્મોલ રિએક્ટર્સ’ (BSRs)ના કાફલાને ભંડોળ પૂરું પાડવા અને તેનું નિર્માણ કરવા માટે આગળ આવી છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ: PHWRsમાં થોરિયમના યુનિફિકેશનને ઝડપી બનાવવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે સહયોગ માટે પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. HALEU ટેક્નોલોજી મેળવવા અને ભારતમાં પરમાણુ ટેક્નોલોજીના હસ્તાંતરણને સરળ બનાવવા માટે અમેરિકાની એક અગ્રણી પરમાણુ કંપની અને NTPC વચ્ચે ભાગીદારીની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે.
- BARCનું KAMINI રિએક્ટર: ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર (BARC)એ ‘કામિની’ (KAMINI) રિસર્ચ રિએક્ટરનું સફળતાપૂર્વક સંચાલન કર્યું છે, જે સંપૂર્ણપણે થોરિયમમાંથી તૈયાર કરવામાં આવેલા યુરેનિયમ-233 ઇંધણ પર ચાલે છે. તેણે ત્રીજા તબક્કાની કોર ફિઝિક્સની સફળતાને સંપૂર્ણપણે સાબિત કરી છે.
થોરિયમ શું છે?
થોરિયમ વાસ્તવમાં કુદરતી રીતે મળી આવતું હળવું રેડિયોએક્ટિવ કેમિકલ એલિમેન્ટ છે. તેનું પ્રતીક Th અને પરમાણુ નંબર 90 છે. તે ચાંદી જેવી ચમક ધરાવતી સોફ્ટ ધાતુ છે, જે હવાના સંપર્કમાં આવતાં મટમેલું અથવા ઓલિવ-બ્રાઉન રંગનું બની જાય છે. પૃથ્વીની ઉપરની ક્રસ્ટમાં તે યુરેનિયમની સરખામણીમાં લગભગ 3થી 4 ગણું વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. થોરિયમ સીધી રીતે પરમાણુ ઊર્જા અથવા વીજળી પેદા કરી શકતું નથી, કારણ કે તે ફર્ટાઇલ છે. તેને રિએક્ટરમાં ન્યુટ્રોનનો મારો કરાવીને પહેલાં યુરેનિયમ-233માં બદલવું પડે છે, ત્યાર બાદ તે ઊર્જા પેદા કરે છે.
એક ટન થોરિયમમાંથી એટલી જ પરમાણુ ઊર્જા મેળવી શકાય છે જેટલી કરોડો ટન કોલસો અથવા સેંકડો ટન યુરેનિયમમાંથી મળે છે. તેમાંથી નીકળતો પરમાણુ કચરો યુરેનિયમની સરખામણીમાં ઓછા સમય સુધી ખતરનાક રહે છે અને તેમાંથી પરમાણુ બોમ્બ બનાવવો પણ મુશ્કેલ હોય છે. ભારત પાસે દુનિયાનું સૌથી મોટું અને સારી ગુણવત્તાવાળું થોરિયમ ભંડાર છે, જે વૈશ્વિક સંગ્રહનો આશરે 25 ટકા છે.
વર્લ્ડ ન્યુક્લિયર એસોસિયેશનના આંકડા અનુસાર, ભારત પાસે આશરે 8.46 લાખ ટન થોરિયમ છે, જે દુનિયામાં સૌથી વધુ છે. આ થોરિયમ રિઝર્વ ભારતને 700 વર્ષથી વધુ સમય સુધી વીજળી આપી શકે છે. તે મુખ્યત્વે કેરળ, તમિલનાડુ, ઓડિશા અને આંધ્ર પ્રદેશના દરિયાકાંઠાના મોનાઝાઇટ રેતીમાં જ જોવા મળે છે.
