Cellular Jail: સેલ્યુલર જેલમાં માત્ર કેદીઓ નહોતા… અહીં એવા પત્રકારો અને ક્રાંતિકારીઓને પણ કાળા પાણીની સજા ભોગવવી પડી હતી, જેમની કલમ અને ક્રાંતિથી બ્રિટિશ સત્તા હચમચી ઉઠી હતી!
અંગ્રેજોના શાસનકાળમાં અંડમાનની સેલ્યુલર જેલ, જેને ‘કાળા પાણી’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી, રાજકીય કેદીઓ માટેની અત્યંત કઠોર જેલ તરીકે જાણીતી હતી. 1909થી 1938 દરમિયાન અહીં 585 ક્રાંતિકારીઓ કેદ રહ્યા હતા, જેમાં સૌથી મોટી સંખ્યા અવિભાજિત બંગાળના ક્રાંતિકારીઓની હતી.
પત્રકારોમાં બાબુ રામ હરીનું નામ ખાસ નોંધપાત્ર છે. તેઓ Swarajyaના સંપાદક હતા. તેમના લખાણોને બ્રિટિશ સરકારે રાજદ્રોહી ગણાવ્યાં અને તેમને 21 વર્ષની કાળા પાણીની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.
હોટીલાલ વર્મા પણ મહત્વના પત્રકાર હતા. તેઓ Swarajya સાથે જોડાયેલા હતા અને સેલ્યુલર જેલમાં કેદીઓ સાથે થતા અત્યાચાર અંગેનો પત્ર બહાર મોકલવામાં સફળ રહ્યા હતા, જે બાદમાં The Bengalee અખબારમાં પ્રકાશિત થયો હતો.
આ જ જેલમાં વિનાયક દામોદર સાવરકર, ગણેશ સાવરકર, બટુકેશ્વર દત્ત, બરીન્દ્રકુમાર ઘોષ, ઉલ્લાસકર દત્ત, ભાઈ પરમાનંદ, સચિન્દ્રનાથ સાન્યાલ, પૃથ્વી સિંહ આઝાદ, પુલિન દાસ અને યોગેન્દ્ર શુક્લા જેવા અનેક ક્રાંતિકારીઓ કેદ રહ્યા હતા.
ખાસ કરીને બટુકેશ્વર દત્ત—ભગતસિંહ સાથે 1929ના સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટિવ એસેમ્બલી બોમ્બ કેસમાં સજા પામેલા ક્રાંતિકારી—ને પણ સેલ્યુલર જેલ મોકલવામાં આવ્યા હતા.
સેલ્યુલર જેલમાં કેદીઓએ માત્ર કેદ સહન કરી નહોતી; સખત મજૂરી, એકાંત કેદ અને જેલની કઠોર પરિસ્થિતિઓ સામે રાજકીય કેદીઓએ ભૂખહડતાળો પણ કરી હતી. 1937માં 183 રાજકીય કેદીઓએ 37 દિવસ સુધી ભૂખહડતાળ કરી હતી.
🔥 આજે સેલ્યુલર જેલને આપણે એક ઐતિહાસિક સ્મારક તરીકે જોઈએ છીએ, પરંતુ તેની દરેક દીવાલ પાછળ એવા લોકોની કહાની છે જેમણે કલમ, વિચાર અને ક્રાંતિ માટે અંગ્રેજી શાસનની કઠોર સજા સહન કરી હતી.
સવાલ એટલો જ—આપણી આઝાદીની આ કહાનીઓમાંથી આપણે આજની પેઢીને કેટલું યાદ કરાવીએ છીએ?
સંદર્ભ: ભારત સરકાર, PIB — Cellular Jail અને સ્વાતંત્ર્યસેનાનીઓ અંગેના દસ્તાવેજો.
