આકાશ અને બ્રહ્મોસની વધી ડિમાન્ડ, ભારતના ડિફેન્સ એક્સપોર્ટથી ચીન-રશિયાની ચિંતા વધી
Akash Missile Export: ગયા વર્ષે મે મહિનામાં પાકિસ્તાન સામેના સંઘર્ષ બાદ દુનિયાના ઘણા દેશોમાં ભારતીય બ્રહ્મોસ અને આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમ ખરીદવાની રેસ લાગી ગઈ છે. ભારત સરકારે પુષ્ટિ કરી છે કે મધ્ય એશિયાના દેશ તાજિકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાને આકાશ મિસાઇલ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ખરીદી છે. આકાશ સિસ્ટમે ઓપરેશન સિંદૂરમાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી દીધી હતી અને હવે તે એક યુદ્ધમાં ભાગ લઈ ચૂકેલી સિસ્ટમ બની ગઈ છે. જ્યારે ઇન્ડોનેશિયા બ્રહ્મોસ માટે ડીલ કરી ચૂક્યું છે, ફિલિપાઇન્સ ખરીદી ચૂક્યું છે અને તે નવા ઓર્ડર પણ આપવાનું છે. UAE અને ભારત વચ્ચે પણ બ્રહ્મોસ મિસાઇલ સોદા અંગેની વાતચીત અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે.
પરંતુ તાજિકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાનની ડીલના ઘણા અલગ અર્થ છે. તેનાથી ભારતને મધ્ય એશિયામાં પોતાની પહોંચ બનાવવામાં મદદ મળી છે કારણ કે આ વિસ્તાર અગાઉ રશિયન હથિયારોનો ખરીદદાર હતો અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ચીન ત્યાં હથિયારોની સપ્લાય કરી રહ્યું હતું, પરંતુ હવે બે મોટા મધ્ય એશિયાઈ દેશોએ ભારતીય એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. ભારતીય સંરક્ષણ સચિવ રાજેશ કુમાર સિંહે ગયા ગુરુવારે આ નવી વેચાણની પુષ્ટિ કરી છે. તેમણે ‘આકાશ’ને ‘અમારી સફળતાઓમાંની એક’ ગણાવતા એ પણ સંકેત આપ્યો કે કેટલાક અન્ય દેશોમાં પણ તેને લઈને ઊંડી રુચિ છે.
યુદ્ધમાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી ચૂક્યું છે આકાશ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ
- ભારતીય સંરક્ષણ મંત્રાલય અનુસાર તે 100 મીટરથી 20 કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધીના હવાઈ લક્ષ્યોને ભેદી શકે છે અને તેની ઓપરેશનલ રેન્જ 4.5 કિલોમીટરથી 25 કિલોમીટર છે.
- 5.87 મીટર લાંબી દરેક મિસાઇલનું વજન લગભગ 710 કિલોગ્રામ છે અને તે લક્ષ્યોને લૉક કરવા માટે કમાન્ડ ગાઇડન્સનો ઉપયોગ કરે છે.
- ‘આકાશ’ પ્રોગ્રામને ‘આકાશ પ્રાઇમ’ અને ‘આકાશ-NG’ જેવા નવા વર્ઝન સાથે અપડેટ પણ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં વધુ સારા સેન્સર અને અન્ય સુધારા સામેલ છે. આર્મેનિયા પહેલેથી જ આકાશ સિસ્ટમ ઓપરેટ કરે છે.
સાઉથ ચાઇના મોર્નિંગ પોસ્ટના એક રિપોર્ટમાં નવી દિલ્હીમાં સ્થિત ઑબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના સ્ટ્રેટેજિક સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામના ફેલો અતુલ કુમારે કહ્યું કે 2022માં આર્મેનિયા ‘આકાશ’નો પહેલો આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રાહક બન્યો. આર્મેનિયા આ સિસ્ટમની ઓછી કિંમત, રશિયા તરફથી સપ્લાયમાં ઘટાડો અને પ્રતિસ્પર્ધી અઝરબૈજાનના વધતા ડ્રોન કાફલાને કારણે તેની તરફ આકર્ષાયું હતું. કુમારે કહ્યું કે તાજિકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાન માટે આ સિસ્ટમ મેળવવી રશિયા અને ચીન ઉપરાંત અન્ય દેશો પાસેથી પણ ડિફેન્સ સપ્લાય મેળવવાનો એક માર્ગ હતો.
તેમણે કહ્યું, ‘તુર્કમેનિસ્તાને પહેલેથી જ ઘણી ચીની એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમ મેળવી લીધી છે અને આશા છે કે ‘આકાશ’ તેના એર-ડિફેન્સ આર્કિટેક્ચરમાં મિડ-લેયરની ભૂમિકા ભજવીને તેમને વધુ સારું બનાવશે.’ કુમારે કહ્યું કે રશિયા માટે ભારતનું મધ્ય એશિયાના ડિફેન્સ માર્કેટમાં આવવું કદાચ તે સ્થિતિ કરતાં વધુ સારું છે જેમાં આ વિસ્તાર NATO અથવા ચીની મિલિટરી સ્ટાન્ડર્ડ્સની નજીક જતો રહે.
ચીનની પશ્ચિમી સરહદ પાસે કેવી રીતે પહોંચી રહ્યા છે ભારતીય હથિયારો
અતુલ કુમારે એ પણ કહ્યું કે ચીનની પશ્ચિમી સરહદ પાસે ભારતીય મિલિટરી હાર્ડવેરની હાજરી બીજિંગ માટે સારી વાત નહીં હોય, ખાસ કરીને કારણ કે તે પોતાને આ વિસ્તારમાં પસંદગીના મિલિટરી સપ્લાયર તરીકે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હતું. કુમારે કહ્યું, ‘ભારત અલગ-અલગ પૉલિસી પહેલ, ઇન્સેન્ટિવ અને ડિફેન્સ કોરિડોર દ્વારા ડિફેન્સ એક્સપોર્ટને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે અને પ્રાઇવેટ સેક્ટરની ભાગીદારી વધારી રહ્યું છે.’
મધ્ય એશિયાના દેશો રશિયા પરની નિર્ભરતા કેમ ઘટાડી રહ્યા છે?
યુક્રેન યુદ્ધે રશિયાની હથિયારો વેચવાની ક્ષમતાને ગંભીર રીતે ઘટાડી દીધી છે. જોકે સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (SIPRI)ના ડેટાથી જાણવા મળે છે કે ક્રેમલિન હજુ પણ મધ્ય એશિયામાં હથિયારોનો મુખ્ય સપ્લાયર છે, પરંતુ દેશો ઝડપથી અન્ય વિકલ્પો તરફ જઈ રહ્યા છે. ચીન પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે, ખાસ કરીને ઉઝબેકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાનમાં.
ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ડેટા અનુસાર 2020 અને 2024 વચ્ચે રશિયાના કુલ હથિયાર એક્સપોર્ટનો 11 ટકા હિસ્સો કઝાકિસ્તાને ખરીદ્યો, જ્યારે તાજિકિસ્તાન હજુ પણ રશિયન ઉપકરણો અને સૈન્ય મદદ પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે. બીજી તરફ આર્મેનિયા રશિયન હથિયારો પરની પોતાની નિર્ભરતા ઝડપથી ઘટાડી રહ્યું છે અને ભારત અને ફ્રાન્સ જેવા નવા સપ્લાયર્સ તરફ વળી રહ્યું છે.
‘આકાશ’ મધ્ય એશિયાના દેશો માટે શાનદાર વિકલ્પ કેમ બન્યું?
દિલ્હી સ્થિત ‘મનોહર પર્રિકર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ડિફેન્સ સ્ટડીઝ એન્ડ એનાલિસિસ’ના રિસર્ચ એનાલિસ્ટ રાહુલ વાનખેડેએ કહ્યું કે આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમ પશ્ચિમી દેશોના વિકલ્પોની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી કિંમતે શ્રેષ્ઠ એર ડિફેન્સ ક્ષમતાઓ આપે છે. વાનખેડેએ કહ્યું, ‘આ સિસ્ટમને સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ લાઇન્સનું સમર્થન પ્રાપ્ત છે… અને ભારતની પોતાની સેનાઓએ પણ તેના માટે વધારાના ઓર્ડર આપ્યા છે. તેથી તેનાથી સંભવિત ખરીદદારોને સપ્લાય ચેનની વિશ્વસનીયતા, જરૂર પડ્યે તાત્કાલિક સપ્લાય અને ટ્રેનિંગનું સંપૂર્ણ પેકેજ મળવાનો વિશ્વાસ મળે છે.’
વાનખેડેએ કહ્યું કે પોતાના હથિયારો ઉપરાંત ભારત તાજિકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાન જેવા મધ્ય એશિયાઈ દેશોને રશિયામાં બનેલી સિસ્ટમ માટે પણ મદદ કરી શકે છે. તેનાથી બંને પક્ષોને બેવડો ફાયદો થાય છે. તેમણે કહ્યું કે ચીન, રશિયા અથવા અમેરિકા કરતાં અલગ, ભારત હથિયારોના વેચાણ દ્વારા અન્ય દેશોને પોતાના પર નિર્ભર બનાવવા માગતું નથી. આ જ વાત તેને એવા દેશો માટે આકર્ષક પાર્ટનર બનાવે છે, જેઓ પોતાના વ્યૂહાત્મક સંબંધોમાં સંતુલન બનાવવા માગે છે.
