Indian Justice System: ગુનેગારના મનમાં સજાનો ડર અને સામાન્ય નાગરિકોના મનમાં કાયદા પ્રત્યે સન્માનની ભાવના, આ બે બાબતોને લઈને અવારનવાર ચર્ચા થાય છે. તાજેતરમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયની એક પીઠની કેટલીક ટિપ્પણીઓએ તેમાં કેટલાક રસપ્રદ પાસાઓ ઉમેર્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે એક કેસમાં કડક વલણ અપનાવતાં કહ્યું કે ગુનેગારોના મનમાં કાયદાનો ડર પેદા થવો જોઈએ. ગુનેગારોને એવું લાગવું જોઈએ કે હવે જો કંઈ કરશે તો માર્યા જશે. આ વાક્ય અદાલતે સુનાવણી દરમિયાન અંગ્રેજીમાં કરેલી ટિપ્પણીઓનો દેશના એક પ્રતિષ્ઠિત હિન્દી અખબાર દ્વારા કરવામાં આવેલો શબ્દશઃ અનુવાદ છે.
વાતનો અર્થ
કોર્ટે કહ્યું કે કેટલાક લોકો બંધારણના અનુચ્છેદ 21 હેઠળ જીવનના અધિકારની દલીલ કરી શકે છે, પરંતુ પોલીસે તેનાથી પ્રભાવિત થવું જોઈએ નહીં. મારી સમજ મુજબ, અહીં ‘માર્યા જશે’નો અર્થ એવો જરાય નથી, જે પોલીસ એન્કાઉન્ટરનો ઉલ્લેખ થતાં જ આપણા મનમાં ઊભો થાય છે અને ન તો અદાલત અનુચ્છેદ 21ની પવિત્રતાને ઓછી આંકવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
એન્કાઉન્ટરનું સત્ય
કેટલાક મર્યાદિત કેસોને બાદ કરતાં, મોટા ભાગનાં પોલીસ એન્કાઉન્ટરોને ધ્યાનથી જોતાં સમજાવા લાગે છે કે જે કહેવામાં આવે છે, હકીકતો એવી નથી. આ પણ કે માર્યા જવાનો અર્થ જીવ ગુમાવવો એવો નથી. મને વિશ્વાસ છે કે સર્વોચ્ચ અદાલત કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયાઓ સિવાયનાં અન્ય ઉપાયો દ્વારા કોઈ નાગરિકનો જીવ લેવાનું સમર્થન નહીં કરે.
સજા જરૂરી
લૅટિન ભાષામાં ગુના અને સજાને લઈને એક મહત્ત્વપૂર્ણ કહેવત છે, જેને એવા કોઈપણ સમાજે હંમેશાં યાદ રાખવી જોઈએ, જે ગુનાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવા અથવા ઓછામાં ઓછો નિયંત્રણમાં રાખવા માગે છે. આ કહેવત અનુસાર, કડક સજા કરતાં સજા થવાની નિશ્ચિતતા ગુનાઓને રોકવામાં વધુ મદદ કરે છે. કોઈ ગુના માટે કાયદાનાં પુસ્તકોમાં કડક જોગવાઈઓ હોય, પરંતુ સજા આપવાની પ્રક્રિયા એટલી લાંબી અને જટિલ હોય કે કોઈ ગુનેગારને સજા કરવી લગભગ અશક્ય બની જાય, તો તેનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. તેનાથી વિપરીત, તેના બંધારણીય અધિકારોનું રક્ષણ જાળવીને પ્રમાણમાં હળવી પરંતુ નિશ્ચિત સજા તેને ગુનો કરતાં પહેલાં સો વાર વિચારવા મજબૂર કરશે.
દુર્ભાગ્યપૂર્ણ સ્થિતિ
ભારતીય અદાલતોમાં કોઈ ગુનેગારને સજા અપાવવી ક્રમશઃ વધુ મુશ્કેલ બનતી ગઈ છે. એક સામાન્ય માન્યતા બની ગઈ છે કે જાતિ, સંપત્તિ અથવા સામાજિક પ્રતિષ્ઠાની દૃષ્ટિએ મજબૂત દોષિતને સજા અપાવવી લગભગ અશક્ય છે. અદાલતો દ્વારા ગુનાઓ રોકવામાં અસમર્થ સરકારો ટૂંકા રસ્તાની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેઓ પોલીસ પાસેથી જ એવી અપેક્ષા રાખવા લાગે છે કે તે તપાસ અને અભિયોજનની સાથે ન્યાયાધીશ અને જલ્લાદની ભૂમિકા પણ ભજવવા લાગે. પોલીસ કોઈને ગુનેગાર જાહેર કરે અને તેના હાથ-પગ તોડી નાખે અથવા જો ગુનો ગંભીર શ્રેણીનો હોય તો ‘એન્કાઉન્ટર’ કરી દે.
સામાજિક સ્વીકૃતિ
દુઃખની વાત એ છે કે પોલીસની આ ગેરકાયદેસર હરકતને સામાજિક સ્વીકૃતિ મળી છે. ઘણી વાર એવા દૃશ્યો જોવા મળે છે, જેમાં કોઈ પીડિત ખુલ્લેઆમ માગણી કરે છે કે જે ગુનેગારે તેના સ્વજનની હત્યા કરી છે, તેનું પોલીસ ‘એન્કાઉન્ટર’ કરી દે.
સુધારાની જરૂર
પોલીસને ન્યાયાધીશની ભૂમિકા આપતી સામાજિક સ્વીકૃતિ એ લાચારીમાંથી જન્મે છે, જેમાં એવું માની લેવામાં આવે છે કે સામાન્ય ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા કોઈ ગુનેગારને સજા અપાવી શકાતી નથી. આ સ્થિતિ બદલવા માટે આદમના જમાનાની ન્યાયપ્રણાલીમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે.
સન્માનની ભાવના
આપણી પાસે વિશ્વસ્તરીય રસ્તાઓ બનાવવા માટે તો નાણાં છે, પરંતુ વિશ્વસ્તરીય અદાલતો માટે નથી. આવી પરિસ્થિતિમાં સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયની ઉપરોક્ત ટિપ્પણી નિરાશાજનક છે. તેના નિર્દેશોથી ઓછામાં ઓછું મુદતવધારાની સંખ્યા પર નિયંત્રણ આવી શકે છે, જે કેસોના ચુકાદામાં વિલંબનાં સૌથી મોટાં કારણોમાંનું એક છે. હકીકતમાં, કાયદાનો ડર હોવાને બદલે તેના પ્રત્યે નાગરિકોના મનમાં સન્માનની ભાવના હોવી એ જ કોઈ લોકશાહી સમાજની મૂળ ચેતના હોવી જોઈએ.
