Searchable Voter List PDF: ECI રાજકીય પક્ષોને આપશે મશીન-રીડેબલ વોટર લિસ્ટની PDF, 17 રાજ્યોમાં SSRની પણ જાહેરાત

મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અને સુધારાની અલગ યાદી મળશે, ECIનો નવો નિર્ણય

Searchable Voter List PDF: ચૂંટણી પંચ આખરે માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને મશીન-રીડેબલ મતદાર યાદીની PDF નકલ આપવા સંમત થયું છે. કમ્પ્યુટરથી શોધી શકાય તેવી મતદાર યાદીની PDF નકલની માંગ છેલ્લા આઠ વર્ષથી કરવામાં આવતી રહી છે, પરંતુ અત્યાર સુધી ચૂંટણી પંચ તેનો વિરોધ કરતું રહ્યું હતું. હવે ચૂંટણી પંચ દરેક મતદાન મથકની મુસદ્દા અને અંતિમ મતદાર યાદીની બે નકલો મફતમાં ઉપલબ્ધ કરાવશે. તેમાં એક હાર્ડ કોપી અને બીજી એવી PDF હશે, જેમાં કમ્પ્યુટરની મદદથી મતદારોનાં નામ અને વિગતો શોધી શકાશે. 15 ઑક્ટોબરે જાહેર કરાયેલા નિર્દેશ અનુસાર, મતદાર યાદીની ડિજિટલ નકલમાં મતદારોનાં ફોટા સામેલ નહીં હોય. આ સાથે રાજકીય પક્ષોને મતદાર યાદીમાં ઉમેરવામાં આવેલા, દૂર કરવામાં આવેલા અને સુધારવામાં આવેલા નામોની અલગ-અલગ યાદીઓ પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.

આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે, જ્યારે મતદાર યાદીમાં ફેરફાર, નામો દૂર કરવા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાને લઈને વિપક્ષી પક્ષો ચૂંટણી પંચને સવાલો પૂછતા રહ્યા છે. કૉંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષી પક્ષો લાંબા સમયથી એવી ડિજિટલ મતદાર યાદીની માંગ કરી રહ્યા હતા, જેને કમ્પ્યુટર પર સરળતાથી વાંચી અને તપાસી શકાય.

દરેક બૂથની મતદાર યાદીની PDF નકલ મળશે

ચૂંટણી પંચે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ચૂંટણી અધિકારીઓને નિર્દેશ આપ્યો છે કે મુસદ્દા અને અંતિમ મતદાર યાદી પ્રકાશિત થયા બાદ તરત જ માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને તેની નકલો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે. પંચ અનુસાર, દરેક અલગ મતદાન મથકની મતદાર યાદીની બે નકલો મફતમાં આપવામાં આવશે. તેમાં એક કાગળ પર છપાયેલી યાદી હશે અને બીજી મશીન-રીડેબલ PDF સ્વરૂપે ડિજિટલ નકલ હશે.

આ નિર્દેશ મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960ના નિયમ હેઠળ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી ચૂંટણી પંચ મતદાર યાદી મુખ્યત્વે સ્કેન કરેલી PDF તસવીરોના સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ કરાવતું રહ્યું છે. આવી PDFમાં મતદારોનાં નામ કમ્પ્યુટર પર સીધાં શોધવાં અથવા મોટા પાયે માહિતીનું વિશ્લેષણ કરવું મુશ્કેલ હોય છે.

નવી વ્યવસ્થા હેઠળ મળનારી સર્ચેબલ PDFમાં રાજકીય પક્ષો કમ્પ્યુટર પર નામ શોધી શકશે અને મતદાન મથક પ્રમાણે મતદાર યાદીની તપાસ કરી શકશે. જોકે, પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ડિજિટલ નકલમાં મતદારોનાં ફોટા નહીં હોય.

નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા અને સુધારાની યાદી પણ મળશે

ચૂંટણી પંચના નિર્દેશનો બીજો મહત્ત્વનો ભાગ એ છે કે રાજકીય પક્ષોને માત્ર મતદાર યાદીની નકલ જ નહીં, પરંતુ યાદીમાં થયેલા ફેરફારોની માહિતી પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. તેમાં ત્રણ પ્રકારની યાદીઓ સામેલ હશે.

• ઉમેરવામાં આવેલાં નામ: મતદાર યાદીમાં નવા સામેલ કરવામાં આવેલા મતદારોની માહિતી.
• દૂર કરવામાં આવેલાં નામ: યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવેલા મતદારોની વિગતો.
• સુધારવામાં આવેલાં નામ: જે મતદારોના હાલના રેકોર્ડમાં સુધારો અથવા ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે, તેમની માહિતી.

આનાથી રાજકીય પક્ષોને એ સમજવામાં મદદ મળી શકે છે કે કોઈ મતદાન મથકની મતદાર યાદીમાં સમયની સાથે કયા ફેરફારો થયા છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ બૂથ પર કેટલા નવા મતદારો ઉમેરવામાં આવ્યા, કેટલાં નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં અને કઈ નોંધોમાં સુધારો થયો, તેની તપાસ પહેલાંની સરખામણીમાં સરળ બની શકે છે. વિપક્ષી પક્ષો લાંબા સમયથી માંગ કરતા રહ્યા છે કે મતદાર યાદીમાં થતા ફેરફારોની માહિતી એવી રીતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે, જેથી તેઓ સ્વતંત્ર રીતે તેની તપાસ કરી શકે.

કૉંગ્રેસ 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચી હતી

શોધી શકાય તેવી મતદાર યાદીની માંગ નવી નથી. આ મુદ્દે કૉંગ્રેસ અને ચૂંટણી પંચ વચ્ચે ઘણાં વર્ષોથી વિવાદ રહ્યો છે. 2018માં કૉંગ્રેસના નેતા કમલનાથે મધ્ય પ્રદેશ વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. તેમની માંગ હતી કે મતદાર યાદી ટેક્સ્ટ ફોર્મેટમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે, જેથી નકલી અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલાં નામોની ઓળખ કરવી સરળ બને.

તે સમયે ચૂંટણી પંચે સર્ચેબલ PDF અથવા મશીનથી વાંચી શકાય તેવી મતદાર યાદી ઉપલબ્ધ કરાવવાની માંગનો વિરોધ કર્યો હતો. પંચે ગોપનીયતા સંબંધિત ચિંતાઓ અને માહિતીનો ખોટો ઉપયોગ થવા અથવા મોટા પાયે માહિતી એકત્રિત કરવાના જોખમનો હવાલો આપ્યો હતો. હવે પંચે માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને શોધી શકાય તેવી PDF આપવાનો નિર્દેશ જાહેર કર્યો છે. આ રીતે, આ નિર્ણય એ જૂની ચર્ચાના સંદર્ભમાં પણ મહત્ત્વનો છે, જેમાં રાજકીય પક્ષો પારદર્શિતાની માંગ કરતા રહ્યા છે અને પંચે અગાઉ ગોપનીયતા સંબંધિત સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.

રાહુલ ગાંધી અને ખડગેએ પણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો

જૂન 2025માં રાહુલ ગાંધી અને કૉંગ્રેસના અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ 2024ની લોકસભા ચૂંટણી અને મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની ચૂંટણીની મતદાર યાદીઓને લઈને સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. કૉંગ્રેસે આ ચૂંટણીઓની સંકલિત, ડિજિટલ અને મશીનથી વાંચી શકાય તેવી મતદાર યાદીઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાની માંગ કરી હતી. પક્ષે મતદાર યાદીમાં ફેરફારોનો ઇતિહાસ અને તે ફેરફારો કયા સમયે થયા તેની માહિતી એટલે કે ટાઇમસ્ટેમ્પ પણ માગ્યા હતા.

કૉંગ્રેસે મતદાનના દિવસે સાંજે 5 વાગ્યા પછીના મતદાન મથકોના CCTV ફૂટેજ અથવા વીડિયો રેકોર્ડિંગ ઉપલબ્ધ કરાવવાની માંગ પણ કરી હતી. પક્ષે અંતિમ મતદાનની ટકાવારીમાં થયેલા વધારા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે આંકડાઓ સુધી પહોંચ મળવાથી તે પોતાનું વિશ્લેષણ કરી શકે છે.

તે સમયે ચૂંટણી પંચે કૉંગ્રેસના આરોપોને પાયાવિહોણા ગણાવ્યા હતા. પંચનું કહેવું હતું કે નિયમિત પુનરીક્ષણ પ્રક્રિયા દરમિયાન માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને મતદાર યાદીઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતી રહી છે. તેણે એમ પણ કહ્યું હતું કે હાલની વ્યવસ્થા હેઠળ મશીનથી વાંચી શકાય તેવી યાદીઓની માંગ સ્વીકાર્ય નથી.

CCTV ફૂટેજની માહિતીનું શું થશે?

હવે 15 ઑક્ટોબરના નવા નિર્દેશ હેઠળ માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષોને સર્ચેબલ PDF આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. જોકે, આ નિર્દેશ પોતે જ કૉંગ્રેસ દ્વારા અગાઉ ઉઠાવવામાં આવેલા તમામ સવાલોના જવાબ આપતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, મતદાર યાદીમાં થયેલા ફેરફારોના સંપૂર્ણ ઇતિહાસ અને ટાઇમસ્ટેમ્પ અથવા મતદાન પછીના CCTV ફૂટેજ અંગે શું વ્યવસ્થા હશે, તે વિશે જાહેર કરવામાં આવેલી વિગતોમાં અલગથી કંઈ કહેવામાં આવ્યું નથી.

17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SSRની જાહેરાત

મતદાર યાદીની સર્ચેબલ PDF આપવાના નિર્દેશની સાથે ચૂંટણી પંચે 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન એટલે કે SSRની પણ જાહેરાત કરી છે. પંચે સંબંધિત રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને મોકલેલા પત્રમાં જણાવ્યું છે કે આ પુનરીક્ષણ માટે 1 જાન્યુઆરી 2027ને પાત્રતાની તારીખ ગણવામાં આવશે.

SSRનો મુખ્ય હેતુ મતદાર યાદીને અપડેટ કરવાનો છે. તેના હેઠળ પાત્ર નવા મતદારોને યાદીમાં સામેલ કરવા, હાલની નોંધોમાં રહેલી ભૂલો સુધારવા અને મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ખાસ કરીને યુવાનો અને પ્રથમ વખત મતદાન કરનારા લોકોને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે. SSRની જાહેરાત એવા સમયે કરવામાં આવી છે, જ્યારે 2027માં પાંચ રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. તેમાં ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, ઉત્તરાખંડ, ગોવા અને મણિપુરનો સમાવેશ થાય છે.

SSR અને SIR વચ્ચેનો તફાવત

અહીં SSR અને SIR વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. SSR એટલે સ્પેશિયલ સમરી રિવિઝન, જે મતદાર યાદીને નિયમિત રીતે અપડેટ કરવાની પ્રક્રિયા છે. તેમાં નવા પાત્ર મતદારોનાં નામ ઉમેરવા અને હાલની વિગતોમાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે. જ્યારે SIR એટલે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન, જે વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ છે. તેમાં મતદાર યાદીની વધુ વ્યાપક તપાસ કરવામાં આવે છે.

ચૂંટણી પહેલાં મતદાર યાદીનું પુનરીક્ષણ એક મહત્ત્વની વહીવટી પ્રક્રિયા છે. તેના દ્વારા નવા પાત્ર મતદારોને સામેલ કરી શકાય છે અને મતદાર રેકોર્ડમાં રહેલી ભૂલો સુધારી શકાય છે. જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 હેઠળ ચૂંટણી પંચને વિધાનસભાનો કાર્યકાળ પૂરો થવાના છ મહિના કરતાં વધુ સમય પહેલાં પણ ચૂંટણી યોજવાનો અધિકાર છે.

SSRથી શું ફાયદો થઈ શકે છે?

મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાયેલું હોવું મતદાન માટેની મૂળભૂત શરતોમાંની એક છે. જો કોઈ પાત્ર નાગરિકનું નામ યાદીમાં ન હોય અથવા તેની વિગતોમાં ભૂલ હોય, તો તેને મતદાન કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. SSR દ્વારા આવા કિસ્સાઓ સુધારવાની તક મળે છે. તેના મુખ્ય હેતુઓ આ પ્રમાણે છે.

• પાત્ર નવા મતદારો, ખાસ કરીને 18 વર્ષનાં થનારા યુવાનો અને પ્રથમ વખત મતદાન કરનારાઓને યાદીમાં સામેલ કરવા.
• મતદારોનાં નામ, સરનામાં અને અન્ય વિગતોમાં રહેલી ભૂલો સુધારવી.
• મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ અને અપ ટુ ડેટ બનાવવી.
• ચૂંટણી પહેલાં પાત્ર મતદારોની નોંધણીની તપાસ અને સુધારાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી.

એક તરફ ચૂંટણી પંચે મતદાર યાદીની તપાસ સરળ બનાવવા માટે સર્ચેબલ PDF આપવાનો નિર્દેશ જાહેર કર્યો છે, તો બીજી તરફ 17 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SSR શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી છે. આ બંને નિર્ણયોની અસર આગામી ચૂંટણીઓ પહેલાં મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની અને તેની તપાસ કરવાની પ્રક્રિયા પર પડી શકે છે. રાજકીય પક્ષોને હવે બૂથ પ્રમાણે મતદાર યાદી શોધવા અને તેમાં થયેલા ફેરફારોની તપાસ કરવા માટે વધુ સારી ડિજિટલ સુવિધા મળવાની આશા છે. જ્યારે SSR હેઠળ નવા પાત્ર મતદારોને ઉમેરવાનું અને હાલના રેકોર્ડમાં રહેલી ભૂલો સુધારવાનું કામ કરવામાં આવશે.