Dhanteras Dhanvantari Story: ધનતેરસનું નામ આવતાં જ સોના-ચાંદી, વાસણો અને નવી વસ્તુઓ ખરીદવાની પરંપરા યાદ આવે છે. પરંતુ આ પર્વનું એક વિશેષ ધાર્મિક મહત્ત્વ ભગવાન ધન્વંતરિ સાથે પણ જોડાયેલું છે. માન્યતા છે કે કારતક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની ત્રયોદશી તિથિએ ભગવાન ધન્વંતરિ સમુદ્રમંથનમાંથી પ્રગટ થયા હતા. તેમના હાથમાં અમૃતથી ભરેલો કળશ હતો. સવાલ એ છે કે ભગવાન ધન્વંતરિ અમૃતનો કળશ લઈને જ કેમ આવ્યા હતા?
શું તેની પાછળ માત્ર દેવતાઓને અમર બનાવવાની કથા છે કે પછી તેનો સંબંધ માનવીના સ્વાસ્થ્ય અને લાંબા આયુષ્ય સાથે પણ છે? ચાલો, સમુદ્રમંથનની એ કથા સમજીએ, જેની સાથે ધનતેરસનું ધાર્મિક મહત્ત્વ જોડાયેલું છે.
સમુદ્રમંથનમાંથી ભગવાન ધન્વંતરિ કેવી રીતે પ્રગટ થયા?
પૌરાણિક કથા અનુસાર, એક વખત દેવતાઓ અને અસુરોએ સાથે મળીને સમુદ્રમંથન કર્યું હતું. તેનો હેતુ સમુદ્રમાંથી અમૃત મેળવવાનો હતો, જેથી દેવતાઓ અમર થઈ શકે. આ માટે મંદરાચલ પર્વતને વલોવણદંડ અને નાગરાજ વાસુકિને દોરડા તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યા હતા. ભગવાન વિષ્ણુએ કચ્છપ અવતાર ધારણ કરીને મંદરાચલ પર્વતને પોતાની પીઠ પર આધાર આપ્યો હતો.
સમુદ્રમંથન દરમિયાન એક પછી એક અનેક દિવ્ય વસ્તુઓ બહાર આવી હતી. તેમાં માતા લક્ષ્મી, ઐરાવત હાથી, ઉચ્ચૈઃશ્રવા ઘોડો, કૌસ્તુભ મણિ અને કલ્પવૃક્ષ જેવી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આ દરમિયાન સમુદ્રમાંથી ભયંકર ઝેર પણ નીકળ્યું હતું, જેને ભગવાન શિવે પોતાના કંઠમાં ધારણ કર્યું હતું. ત્યારબાદ દેવતાઓ અને અસુરોએ ફરીથી સમુદ્રમંથન શરૂ કર્યું હતું.
ભગવાન ધન્વંતરિ હાથમાં અમૃતનો કળશ લઈને કેમ આવ્યા?
શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના આઠમા સ્કંધના આઠમા અધ્યાયમાં ભગવાન ધન્વંતરિના પ્રાગટ્યનું વર્ણન મળે છે. તેના અનુસાર, સમુદ્રમંથન દરમિયાન એક દિવ્ય પુરુષ પ્રગટ થયા હતા. તેમના હાથમાં અમૃતથી ભરેલો કળશ હતો. આ જ ભગવાન ધન્વંતરિ હતા, જેમને ભગવાન વિષ્ણુનો અંશ માનવામાં આવે છે.
ભગવાન ધન્વંતરિને આયુર્વેદના દેવતા પણ કહેવામાં આવે છે. તેથી તેમના હાથમાં અમૃતનો કળશ હોવું વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. પૌરાણિક કથાઓમાં અમૃતને અમરત્વ આપનારું પીણું માનવામાં આવ્યું છે. બીજી તરફ, આયુર્વેદનો સંબંધ શરીરને સ્વસ્થ રાખવા અને બીમારીઓથી બચાવવા સાથે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ભગવાન ધન્વંતરિનું અમૃતનો કળશ લઈને પ્રગટ થવું જીવન, સ્વાસ્થ્ય અને લાંબા આયુષ્યનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે. આ જ કારણ છે કે ધનતેરસ પર તેમની પૂજાને આરોગ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિ સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.
અસુરોએ અમૃતથી ભરેલો કળશ છીનવી લીધો હતો
ભગવાન ધન્વંતરિ અમૃતનો કળશ લઈને સમુદ્રમાંથી પ્રગટ થતાં જ અસુરોની નજર તેના પર પડી હતી. તેઓ અમૃત મેળવવા માગતા હતા, તેથી તેમણે ભગવાન ધન્વંતરિના હાથમાંથી કળશ છીનવી લીધો હતો. આથી દેવતાઓ નિરાશ થઈ ગયા હતા અને ભગવાન વિષ્ણુના શરણે પહોંચ્યા હતા.
દેવતાઓની મદદ કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ મોહિનીનું રૂપ ધારણ કર્યું હતું. પોતાના સૌંદર્ય અને વાતોથી તેમણે અસુરોને મોહિત કરી લીધા હતા. ત્યારબાદ અમૃત વહેંચવાની જવાબદારી પોતાના હાથમાં લઈ લીધી હતી. પૌરાણિક કથા અનુસાર, મોહિનીએ દેવતાઓને અમૃત પીવડાવ્યું હતું અને આ રીતે તેમને અમરત્વ પ્રાપ્ત થયું હતું.
આ પ્રસંગનું વર્ણન શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના આઠમા સ્કંધમાં મળે છે.
ધનતેરસ પર ભગવાન ધન્વંતરિની પૂજા કેમ કરવામાં આવે છે?
ધનતેરસને ધનત્રયોદશી પણ કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ જ દિવસે ભગવાન ધન્વંતરિ સમુદ્રમંથનમાંથી અમૃતનો કળશ લઈને પ્રગટ થયા હતા. તેથી આ દિવસે તેમની પૂજા કરવામાં આવે છે.
ભગવાન ધન્વંતરિને આયુર્વેદ અને સ્વાસ્થ્યના દેવતા માનવામાં આવે છે. તેમની પૂજા પાછળ સારા સ્વાસ્થ્ય અને નિરોગી જીવનની કામના જોડાયેલી છે. આ જ કારણ છે કે ધનતેરસને માત્ર ધન અને સોના-ચાંદીની ખરીદી પૂરતું મર્યાદિત માનવામાં આવતું નથી, પરંતુ આ દિવસે સ્વાસ્થ્યને પણ વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. આ દિવસે લોકો ભગવાન ધન્વંતરિ પાસે પરિવારના સારા સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી માટે પ્રાર્થના કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ આ પ્રસંગે આયુર્વેદ સાથે જોડાયેલા કાર્યક્રમો પણ યોજવામાં આવે છે.
ધનતેરસની કથામાંથી શું શીખવા મળે છે?
ભગવાન ધન્વંતરિની સમુદ્રમંથન સાથે જોડાયેલી કથા આપણને યાદ અપાવે છે કે જીવનમાં ધનની સાથે સ્વાસ્થ્ય પણ જરૂરી છે. અમૃતના કળશને જીવન અને સ્વાસ્થ્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. તેથી ધનતેરસ પર ખરીદીની સાથે પોતાના અને પરિવારના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવાનો સંકલ્પ લેવો પણ આ પર્વના સંદેશ સાથે જોડાયેલી એક સારી રીત છે.
