Microplastic Chemical Pollution: નદીઓ, તળાવો અને સમુદ્રોમાં તરતા માઇક્રોપ્લાસ્ટિક હવે માત્ર દેખાતો કચરો નથી રહ્યો, પરંતુ સૂર્યપ્રકાશની અસરથી તે રાસાયણિક પ્રદૂષણ બની રહ્યો છે. એવું પ્રદૂષણ જે ઇકોસિસ્ટમ, જળચર જીવો અને અંતે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો બની શકે છે. સંશોધકોએ ચેતવણી આપી છે કે માઇક્રોપ્લાસ્ટિકના આ રસાયણો છોડવાના સ્વભાવને સમજ્યા વિના જળ પ્રદૂષણની સમસ્યાને સંપૂર્ણપણે ઉકેલી શકાતી નથી. અભ્યાસ મુજબ, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માત્ર ભૌતિક પ્રદૂષણ નથી ફેલાવતા, પરંતુ પાણીમાં દ્રાવ્ય કાર્બનિક પદાર્થોનું એક જટિલ મિશ્રણ સતત છોડતા રહે છે.
જેવા આ કણો સૂર્યપ્રકાશ, ખાસ કરીને અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) કિરણોના સંપર્કમાં આવે છે, તેમાંથી રસાયણોનું ગળતર અનેકગણું વધી જાય છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયા નદીઓ અને સમુદ્રોમાં એક અદ્રશ્ય ‘રાસાયણિક વાદળ’ બનાવે છે, જેને સામાન્ય રીતે માપી શકાતું નથી કે જોઈ શકાતું નથી. આ સંશોધન જર્નલ ‘ન્યૂ કન્ટેમિનન્ટ્સ’ માં પ્રકાશિત થયું છે, જેમાં પહેલીવાર વિગતવાર જણાવવામાં આવ્યું છે કે માઇક્રોપ્લાસ્ટિકમાંથી નીકળતા દ્રાવ્ય કાર્બનિક પદાર્થો કુદરતી જળ સ્ત્રોતોમાં કેવી રીતે બને છે અને સમય જતાં તેમની રચના કેવી રીતે બદલાય છે.
સંશોધનમાં કઈ વાતો સામે આવી?
સંશોધનથી સ્પષ્ટ થયું છે કે આ રસાયણો નદીઓ અથવા જમીનમાં કુદરતી રીતે બનતા કાર્બનિક પદાર્થોથી બિલકુલ અલગ હોય છે. સંશોધકોએ ચાર સામાન્ય પ્રકારના પ્લાસ્ટિક – પોલીઈથિલિન, પોલીઈથિલિન ટેરેફ્થલેટ (PET), પોલીલેક્ટિક એસિડ (PLA) અને પોલીબ્યુટિલિન એડિપેટ કો-ટેરેફ્થલેટ (PBAT) નો અભ્યાસ કર્યો. ફ્લોરોસેન્સ સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી અને માસ સ્પેક્ટ્રોમેટ્રી જેવી અદ્યતન તકનીકોથી જાણવા મળ્યું કે દરેક પ્લાસ્ટિક પાણીમાં પોતાની અલગ રાસાયણિક છાપ છોડે છે.
જળચર જીવન અને માનવ પર અસર
વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે આ બદલાતું રાસાયણિક મિશ્રણ જળચર ઇકોસિસ્ટમને અનેક સ્તરો પર પ્રભાવિત કરી શકે છે. સૂક્ષ્મ અને સરળતાથી ઓગળી જનારા અણુઓ સૂક્ષ્મજીવોની ગતિવિધિને વધારી કે ઘટાડી શકે છે, પોષક તત્વોના ચક્રને બગાડી શકે છે અને ધાતુઓ તથા અન્ય પ્રદૂષકો સાથે મળીને અસરને વધુ ખતરનાક બનાવી શકે છે. અગાઉના અભ્યાસોમાં એવું પણ જાણવા મળ્યું છે કે આવા રસાયણો પાણીને શુદ્ધ કરવાની કુદરતી અને તકનીકી પ્રક્રિયાઓને જટિલ બનાવી દે છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ આપી ચેતવણી
નોર્થઈસ્ટ નોર્મલ યુનિવર્સિટીના સંશોધક જિઉનિયન ગુઆનના મતે, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક પાણીમાં એક એવું અદ્રશ્ય રાસાયણિક વાદળ બનાવે છે જે સમય અને હવામાન સાથે બદલાતું રહે છે અને તેમાં સૂર્યપ્રકાશની ભૂમિકા સૌથી મહત્વની છે. સંશોધક શિટિંગ લિયુએ ભાર મૂક્યો કે માઇક્રોપ્લાસ્ટિકના સમગ્ર જીવનચક્રને સમજવું જરૂરી છે, ખાસ કરીને તે અદ્રશ્ય રસાયણોને જે તે પાણીમાં છોડે છે.
